सौम्यः सत्त्ववान् सिंहस्कन्धः महाबाहुः, पद्मविपुललोचनः, युवा रमणीयदर्शनश्च भरतः, अतिवेगं श्वासमभिलभ्य, तीव्रेण शोकसम्भ्रमेण आकुलः, हृदि अंकुशैः विदारित इव गजो भूमौ सहसा पतितः। भरतं मूर्छितं दृष्ट्वा गुहस्य मुखं वर्णं जहौ, सः कम्पमानवृक्ष इव तत्र शोकसन्तप्तः अभवत्। तदा समीपस्थितः शत्रुघ्नः, शोकेन क्लान्तः, मूर्च्छितं भ्रातरं परिष्वज्य रुरोद, मूर्च्छाम् उपजगाम च। ततः सर्वाः भरतमातरः, उपवासकृशाः, दुःखार्ताः, पत्युः व्यसनपीडिताः, तत्र समागताः। पतितं भरतं भूमौ उपविष्टम् उपलभ्य, रुदन्त्यः तं परिवव्रुः; तासां मध्ये कौसल्या तु, अत्यन्तविह्वला, अनुययौ, स्नेहेन भरतं परिष्वज्य अश्रूणि मुमोच। सैव स्नुषां प्रतिपद्य, दुःखाग्निना दग्धहृदया, वत्सं गोरिव स्नेहेन भरतं समाश्लिष्य रुरोद। सा दुःखार्ता कौसल्या करुणया वाचा तमुवाच—"वत्स! ते शरीरं रोगो न बाधते इति मे आशा; यतः अस्मिन्नेव क्षणे अस्य राजवंशस्य जीवितं त्वयि एव प्रतिष्ठितम्। त्वां दृष्ट्वा अहं जीवामि, यद्रामः भ्रातृभिः सहितः गतोऽस्ति; राजा दशरथो गतः, त्वमेव अस्माकं रक्षिता। वत्स! लक्ष्मणस्य किञ्चित् अनिष्टं त्वया न श्रुतम् इति मे आशा; एकपुत्रायाः मातुः सः अपि पुत्रः एव।" क्षणमात्रं धैर्यं समालभ्य, अश्रुपूर्णलोचनः, प्रसिद्धः भरतः कौसल्यां सान्त्वयित्वा, गुहं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—"क्व मम भ्राता रजनीम् अयापयत्? क्व सीता लक्ष्मणश्च? केन शय्यायाम् शयिताः, किं भोक्तव्यम् आसन्? सर्वं मे कथय गुह।" एवं पृष्टः निषादराजः गुहः, भरताय सर्वं न्यवेदयत्—यथाऽत्र रामः प्रियः अतिथिः सन्मानितः मया। "बहुविधं स्वादु-तीक्ष्णं च भोजनं, फलानि चानेकानि, रामायाहारं समुपाहरम्। किन्तु सत्यधृतिः वीर्यवान् रामः सर्वं निवृत्तवान्; कर्तव्यं स्मरन्, न किञ्चिद् अङ्गीकृतवान्। 'वयम् दातव्यं, न त्वादेयम्,' इति सौम्यया वाचा अस्मान् सान्त्वयत् महात्मा।" "ततः लक्ष्मणः जलम् आनयित्वा, रामः तद् अपिबत्, तेन सीतया सहितः उपोष्य उपविष्टः। शेषेण जलेन लक्ष्मणः अपि कृत्यं कृत्वा, त्रयः मितभाषिणः, सायंकाले विधिवत् संध्योपासनाम् अकुर्वन्। ततः सौमित्रिणा स्वयम् दर्भाः आनयित्वा, शुद्धां शय्यां रामाय व्यतारयत्। तस्मिन् शय्यायाम् रामः सीतया सह प्रविश्य, पादप्रक्षालनानन्तरं लक्ष्मणः निवृत्तः।" "एषा इङ्गुदीमूलभूमिः, एते च दर्भाः, यत्र रामः सीता च तदा रजनीम् अयापयेताम्। लक्ष्मणः तु पीठोपविष्टः, हस्ते धनुषि सज्जीकृत्य, तूणीरयुतः, निशां सर्वां जागरन् राघवस्य परितः स्थितः। अहम् अपि उत्तमधनुर्धरः, बन्धुभिः सहितः, लक्ष्मणेन सह, इन्द्रवत् तं रात्रौ रक्षितवन्तः।" एवं सर्वं श्रुत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सह इङ्गुदीमूलं गत्वा, रामस्य शय्यास्थानं निरीक्ष्य, मातॄन् उवाच—"अत्र स महात्मा भूमौ शयानः रजनीम् अनयत्; एषा तस्य शय्यायाः छाया।" "यः प्रसिद्धबुद्धेः दशरथस्य पुत्रः, श्रेष्ठकुले जातः, महायशाः रामः, स भूमौ शयनं न युक्तः। यः पूर्वं चित्रशय्यायाम्, मृगचर्माच्छादिते, सुखे शय्यायां शयितः, स कथं भूमौ शयते? यः स्वर्णराजतरत्नमयेषु तलासु, उत्तमशय्यायाम्, उच्चैः प्रासादेषु नित्यं वसति स्म।" "यः पुष्पराशिषु, चन्दनागुरुधूपगन्धिषु, शुकशब्दनिनादितेषु, श्वेतमेघसदृशप्रकाशेषु कक्ष्येषु, सर्वदा उत्तमशीतलगन्धिषु, मेरुप्रासादेषु, सुवर्णभित्तिषु वसति स्म। गीतवादित्रनिनादैः, मणिनूपुरध्वनिभिः, उत्तमदुन्दुभिः च जागरितः सः। समये समये सूतैः मागधैः च, स्तुत्यैः गीतैः च, स्तूयमानः सः रिपुं दाहयन्।" "इदं लोके विश्वासनीयम् न; मम मनसि अपि न प्रतियते, किल स्वप्न इव मे मन्ये। नूनं भाग्यादपि बलवत्तरं किमपि नास्ति, येन दशरथात्मजः रामः भूमौ शयानः।" "सीता अपि, जनकस्य सुताऽप्रियदर्शना, दशरथस्य वधूः, भूमौ शयिता। एष भ्रातुः शय्या, नूनं परिवर्तिता; अस्य कठिनस्य भूमेः दर्भाः अङ्गसंलग्नाः। अत्र भूषितया सीतया शयिता शय्या, यतः काञ्चनकणाः इह तत्र लीनाः दृश्यन्ते। अत्र सीतायाः उत्तरीयम् उपवेष्टितम्, सूत्राणि च स्पष्टं दृश्यन्ते।" "एषा शय्या, भ्रात्रे मम सुखदा अभवत्; येन युवती तपस्विनी मैथिली, लघुत्वात् दुःखम् अपि न प्राप।" एवं भरतः शोकसन्तप्तः, भ्रातुः दुःखमेव चिन्तयन्, मातॄन् सान्त्वयन्, गुहस्य वचः श्रुत्वा, रामस्य वनवासजीवनं तत्रैव पश्यन्, दुःखार्तः तस्थौ।