नारायणः विष्णुः, देवश्रेष्ठैः नियुक्तः, सर्वदेवान् सान्त्वनैः वाक्यैः सम्बोधयन् उवाच— "देवाः, राक्षसाधिपस्य विनाशस्य उपायः कः? येन अहं तं ऋषिक्लेशं निहन्याम्?" इत्येवम् उक्तः, देवाः अक्षरं विष्णुम् प्रत्युवाचुः— "मानुषरूपं धारय, युद्धे रावणं जहि।" रावणः दीर्घकालं घोरं तपः कृत्वा, ब्रह्माणं लोककर्ता प्राचीनं तुष्टाव। तेन तुष्टः ब्रह्मा तस्मै राक्षसाय वरं दत्तवान्— "नानाविधानां प्राणिनां त्वं निर्भयः भविष्यसि, मानवात् ऋते।" वरदानसमये मानवान् रावणः अवज्ञाय, ब्रह्मणः वरात् गर्वितः अभवत्। तेन त्रिलोकनाशः, स्त्रीहरणं च कृतम्; अतः तस्य मृत्युर्मानुषेभ्यः निश्चितः, शत्रुतापन विष्णो। एवं देववचनं श्रुत्वा, विष्णुः स्वधैर्यः, राजा दशरथं पितरं चकार। स राजा तदा पुत्रहीनः, पुत्रकामः शत्रुनाशः पुत्रयज्ञं अकरोत्। विष्णुः निश्चित्य, ब्रह्मणा सह मन्त्रयित्वा, देवैः महर्षिभिः पूजितः, अदृश्यः अभवत्। ततः यज्ञकर्तुः अग्नितः, अप्रतिमतेजाः, महान् बलपराक्रमी, अद्भुतः पुरुषः उत्पन्नः। स श्यामः, रक्तवस्त्रधारी, रक्तमुखः, नग्नदुन्दुभिस्वरः, ताम्रकान्तिश्मश्रुः, शोभमानकेशः। शुभलक्षणयुक्तः, दिव्याभरणभूषितः, पर्वतोच्चः, गर्वसिंहपराक्रमी। सूर्यसदृशः, ज्वलदग्निसदृशः, सुवर्णपट्टे रजतपटे च निर्मितं पात्रं धारयन्। दिव्यपायसेन पूर्णं पात्रं, प्रियायाः इव समीपं कृत्वा, विशालभुजाभ्यां स्वयं गृहीत्वा, मायासृष्टमिव अभवत्। तं दृष्ट्वा राजा दशरथः अञ्जलिं कृत्वा उवाच— "भगवन्, स्वागतम्! किं ते करवानि?" तदा स ब्रह्मजः पुनः उवाच— "राजन्, देवपूजनात् एतत् प्राप्तम्।" "नरश्रेष्ठ, देवैः कृतं, पुत्रप्रदं, पुण्यं, आरोग्यवर्धनं, एतत् दिव्यं पायसं गृहाण।" "तव योग्येभ्यः पत्निभ्यः एतत् देहि— 'एतत् खादत' इति। ताभ्यः पुत्रान् लप्स्यसे, यदर्थं यज्ञं क्रियते।" राजा प्रसन्नः, नम्रशिराः, सुवर्णपात्रं, दिव्यपायसेन पूर्णं, देवैः दत्तं, स्वीकारयामास। स अद्भुतं पुरुषं नमस्कृत्य, परमसुखेन परिक्रम्य, हर्षोत्तमेन पूरितः अभवत्। दशरथः देवकृतं पायसं लब्ध्वा, धनं प्राप्तः दरिद्रः इव, परमसन्तुष्टः अभवत्। स अद्भुतकर्मा, दीप्तिमान् पुरुषः, तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। अन्तःपुरं हर्षरश्मिभिः प्रकाशितम्, शरत्कालस्य नभः चन्द्रकिरणैः यथा शोभते। दशरथः अन्तःपुरं प्रविश्य, कौसल्याम् उवाच— "एतत् पायसं गृहाण, पुत्रलाभाय।" तदा राजा पायसार्धं कौसल्यायै दत्तवान्; तस्मादर्धात् पुनः अर्धं सुमित्रायै दत्तवान्। पुत्रलाभाय शेषं अर्धं कैकेय्यै दत्तवान्; पुनः अमृतसदृशं पायसशेषं सुमित्रायै दत्तवान्। राजा पुनः चिन्त्य, सुमित्रायै भागं दत्तवान्; एवं पृथक् पत्निभ्यः पायसं दत्तवान्। पायसं लब्ध्वा, सर्वाः राजपत्न्यः सम्मानिताः, हर्षपूर्णहृदया अभवन्। ताः पृथक् पायसं भुक्त्वा, शीघ्रं गर्भिण्यः, अग्निसूर्यदीप्तिसदृश्याः अभवन्। राजा ताः पत्न्यः गर्भिण्यः दृष्ट्वा, मनश्शान्तिं पुनः प्राप्तवान्, सुरगणैः सिद्धैः ऋषिभिः पूजितः स्वर्गे इन्द्रः इव हर्षितः अभवत्। एवं दिव्यं पायसं लब्ध्वा, दशरथः परमसन्तुष्टः अभवत्। तस्य अन्तःपुरं चन्द्रकिरणैः शरत्कालस्य नभः इव शोभितम्। तदा पत्न्यः पृथक् पायसं भुक्त्वा, शीघ्रं गर्भिण्यः अभवन्, अग्निसूर्यतेजसा दीप्ताः। शृणु, वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे सप्तदशमः सर्गः आरभ्यते। यदा विष्णुः तस्य महात्मनः राज्ञः पुत्ररूपं प्रविष्टवान्, तदा स्वयंभूः प्रभुः सर्वान् देवाः उवाच— "सत्यवादी वीरः राजा सर्वेषां हितं इच्छति; तस्मै विष्णवे बलवन्तः सहायाः रचयन्तु, रूपान्तरं कर्तुं समर्थाः।" "ते मायाविनः, वीर्यवन्तः, वातवेगसमाः, नीतिशास्त्रकुशलाः, बुद्धिसंपन्नाः, विष्णोः समपराक्रमाः सन्तु।" "अपराजेयबलसम्पन्नाः, अज्ञेयविप्रतिपन्नाः, दिव्यरूपधारिणः, सर्वास्त्रगुणयुक्ताः, अमृतं पिबन्त इव सन्तु।" अप्सरसां श्रेष्ठासु, गन्धर्वस्त्रीशरीरेषु, यक्षनागकन्यासु, ऋक्षविद्याधरीषु, किन्नरीषु, वानरीषु च, पुत्रान् कपिरूपेण, समबलान्, सृजत। पूर्वमेव, मम जृम्भणात्, ऋक्षश्रेष्ठः जाम्बवान् उत्पन्नः।