गुहस्य दुःखद्वचनानि श्रुत्वा, भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अपतत्। स सौम्यः, महाबलः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, विशालपद्मनयनः, युवान् शोभनः च दृष्ट्वा, क्षणं श्वासं पुनः लब्ध्वा, गहनशोकवशात् हृदयम् आक्रान्तः, हस्तिप्रतिमः, प्रहाराभिहतः इव, सहसा भूमौ पतितः। भरतं मूर्छितम् अपश्यन्, गुहस्य मुखम् वर्णहीनम् अभवत्; स तत्र व्याकुलः, भूकम्पेन कम्पितवृक्षः इव, स्थितः। तदाऽभितः स्थितः शत्रुघ्नः, भरतं मूर्छितम् आलिङ्ग्य, दुःखेन कृशः, अश्रूणि मुमोच, मूर्छितः च अभवत्। तत्र भरतस्य मातरः सर्वाः, उपवासकृशाः, दुःखार्ताः, पतिसंकटविपन्नाः, तत्र समागताः। ताः भूमौ पतितम् भरतं रुदन्तम् उपसृत्य, कौसल्या दुःखातुरः, अनुगम्य, भरतं आलिङ्ग्य, अश्रूणि मुमोच। गोमाता वत्सम् यथा स्नेहात् आलिङ्गति, तथा तपस्विनी कौसल्या, भरतं दुःखवशेन हृदयम् दग्धम्, अश्रुपूर्णा, स्नेहपूर्वम् आलिङ्ग्य। सा अश्रुपूर्णा, "सुत, तव शरीरम् किमपि व्याधिः न बाधते इति आशां कुरु; इदानीं राजवंशस्य जीवितम् त्वयि एव निर्भरम् अस्ति," इति वदति। "त्वां दृष्ट्वा, पुत्र, अहम् जीवामि; रामः भ्रातृभिः सह गतः, दशरथः अपि गतः, त्वमेव अस्माकम् रक्षकः।" "पुत्र, लक्ष्मणस्य विषये किमपि अप्रियं श्रुतम् नास्ति इति आशां कुरु; यः सीतया सह वनम् गतः, एकपुत्रायाः मातुः स अपि पुत्रः।" इति वदति। क्षणं शोकात् शमम् उपगम्य, अश्रुपूर्णः, श्रीमान् भरतः कौसल्यां सान्त्वयन्, गुहं प्रति इदं वचनम् उवाच— "मम भ्राता कत्र रात्रीं व्यतीतवान्? सीता लक्ष्मणः च कत्र आस्ताम्? कस्य शय्यायाम् शयितवान्? किम् खादितवान्? सर्वम् कथय गुह।" गुहः निषादराजः भरतस्य प्रश्नं श्रुत्वा, सर्वम् आख्यात्— यथा रामः प्रियः अतिथिः तेन सत्कारितः। गुहः उवाच— "रामाय अन्नं बहुविधम्, श्रेष्ठम्, स्थूलम्, फलानि च, भोजनार्थम् उपनिन्ये।" "रामः सत्यप्रतिज्ञः, वीर्यवान्, सर्वम् अन्नम् अस्वीकारयत्; क्षत्रियधर्मं स्मृत्वा, न ग्राहयत्।" "मित्र, दानं कर्तव्यम्, ग्रहणं न, इति महात्मा सौम्यं वाक्यं अस्मान् उपदिश्य, न स्वीकृतवान्।" "ततः लक्ष्मणः जलम् आनयत्; श्रीरामः तद् पित्वा, सीता सहितः, उपवासम् अकरोत्।" "अवशिष्टजलम् लक्ष्मणः अपि विधिवत् उपयोज्य, त्रयः, वाक् संयम्य, सायं सन्ध्यां अनुष्ठाय, भक्त्या स्थिताः।" "सौमित्रिः त्वरया तृणम् आनीय, राघवाय शुद्धं शयनम् अकरोत्।" "तस्मिन् शय्यायाम् रामः सीता सहितः प्रविष्टः; पादौ प्रक्षाल्य, लक्ष्मणः अपाक्रान्तः।" "एषा इङ्गुदीमूलम्, एषा तृणशय्या, यस्मिन् रामः सीता च तां रात्रीं व्यतीतवन्तौ।" "पृष्ठम् संयम्य, धनुर्बन्धे अङ्गुली, तूणीरयोः बाणैः पूर्णः, लक्ष्मणः धनुषम् समास्य, सर्वां रात्रीं प्रबुद्धः रक्षायाम् स्थितः।" "अहम् अपि उत्तमधनुः बाणैः सहितः, लक्ष्मणेन सह, सज्जनैः धनुष्मद्भिः, इन्द्रवत्, रक्षायाम् स्थितः।" एवं सर्वम् विस्तरेण श्रुत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सह, इङ्गुदीमूलम् उपगम्य, रामस्य शयनस्थलम् निरीक्ष्य। स मातरः सर्वाः प्रति उवाच— "अत्र महात्मा भूमौ शयितवान्; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्।" "दीर्घस्मृतिमान् दशरथस्य पुत्रः, कुलीनः, भाग्यवान्, भूमौ शयनम् अर्हति न।" "यः पूर्वं श्रेष्ठमृगचर्मशय्यायाम्, रत्नमयशय्यायाम्, सुखेन शयितः, स कथं भूमौ शयितः?" "सदा उत्तमप्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयभूमिषु, उत्तमशय्यायाम् आसीत्।" "पुष्पसमूहैः, चन्दनागरुगन्धयुक्तैः, शुकशब्दनादिते, श्वेतमेघसदृशे कक्षे, सदा वसति।" "मेरुसदृशेषु, सुवर्णपृष्ठेषु, शीतलसुगन्धप्रासादेषु, रम्येषु, सदा वासं अकरोत्।" "सङ्गीतवाद्यशब्दैः, रत्नाभरणनिनादैः, उत्तमध्वनिभिः, सदा प्रबुद्धः।" "काव्यगायनैः, सूत-मागधगानैः, शत्रूनां दाहकः, उचितकाले स्तुतः।" "एतत् जगति अद्भुतम्; मम न सत्यं इव दृश्यते; मनः मोहितम्, स्वप्नः इति मे भावः।" "नूनम्, देवः भाग्येन बलवान्; यतः दशरथस्य रामः भूमौ शयितः।" "सीता अपि, मिथिलाराजकन्या, प्रियदर्शना, दशरथस्य पुत्रवधूः, भूमौ शयिता।" "एषा भ्रातुः शय्या; नूनम्, उल्टिता; काठिन्यभूमौ तृणम् तस्य अङ्गैः दबितम्।" "मम भावः, सीता भूषणैः भूषिता, अत्र शयिता; यतः किञ्चित् किञ्चित् सुवर्णबिन्दवः दृश्यन्ते।" "अत्र सीताया उपरि वस्त्रम् अङ्गे अटकितम्, स्पष्टम् दृश्यते; तत्र तन्तवः सुतारः दृश्यन्ते।" एवं स्नेहशोकवशात् भरतः मातृभिः सहितः, रामस्य दुःखमयशयनम् निरीक्ष्य, दुःखेन व्याकुलः अभवत्।