श्रीमान् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितम्याः सर्गस्य श्रवणं कुरु। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अवर्तत। स सौम्यः, सुकुमारः अपि महाबलः, सिंहस्कन्धः, विशालबाहुः, पद्मनेत्रः, तरुणः च रम्यदर्शनः। तं गहनशोकवेगात् स्वल्पमपि विश्रान्त्वा, हतहृदयः गजः इव सहसा मूर्च्छितः भूमौ पतितः। भरतं मूर्च्छितं दृष्ट्वा गुहस्य मुखं विवर्णम् अभवत्; स कम्पितवृक्षः इव तत्र व्यथितः अभवत्। ततः समीपस्थः शत्रुघ्नः भरतं परिष्वज्य रुदन् मूर्च्छितः, शोकात् क्लान्तः। ततः भरतस्य मातरः सर्वाः तत्र उपसंगृह्य, उपवासक्लिष्टाः, दुःखिता, पतिसंविभागविपन्नाः। ताः भूमौ पतितं भरतं रुदन्त्यः परिवव्रुः; तत्र कौसल्या गम्भीरदुःखार्ता अनुसृत्य तं परिष्वज्य। या गोः वत्सं स्नेहात् आलिङ्गति, सा तपस्विनी कौसल्या भरतं शोकव्यग्रहृदया रुदन्ती आलिङ्गितवती। स पुत्र! तव शरीरं किमपि व्याधिः न बाधते इति मे आशा; अधुनातनं राजवंशस्य जीवितं त्वयि एव स्थितम्। तव दर्शनात् अहम् जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सहितः गतः; दशरथराजः गतः, त्वमेव अस्माकं रक्षकः। पुत्र! लक्ष्मणस्य विषये किमपि अप्रियं न श्रुतं त्वया इति मे आशा; एकपुत्रायाः मातुः तस्यापि पुत्रत्वं अस्ति। स्वल्पकालं विश्रान्त्वा, रुदन् अपि, श्रीमान् भरतः कौसल्यां सान्त्वयन् गुहं प्रति इदं वाक्यम् अब्रवीत्—मम भ्राता कुत्र रात्रिं यापयामास? सीता लक्ष्मणः च कुत्र शयितौ? किं शय्यायाम् शयित्वा किं भुक्तम्? गुह! सर्वं कथय। भरतस्य प्रश्नं श्रुत्वा, निषादराजः गुहः सर्वं विस्तरेण कथयामास—यथा रामः स्नेहातिथिः सत्कारितः। तस्मै अहम् विविधं भोजनं, उत्तममध्यमम्, फलानि च, भोजनार्थम् आनयामि। सत्यविक्रमः रामः तद् सर्वं न स्वीकारयामास; क्षत्रधर्मं स्मृत्वा न अङ्गीकृतवान्। 'स्वीकारः न करणीयः, मित्र! दानं तु सदा करणीयम्,' इति महात्मा सौम्येन अस्मान् सान्त्वयामास। लक्ष्मणः जलम् आनयामास; श्रीरामः तद् पित्वा उपवासं सीतया सह अचरत्। शेषं जलम् लक्ष्मणः अपि विधिपूर्वकं प्रयुक्तवान्; त्रीणि जना वाक्संयमेन सायं पूजां विधिवत् अचरन्। ततः सौमित्रिः शीघ्रं तृणम् आनयित्वा शुद्धं शय्यास्थानम् रामाय निर्मितवान्। तस्मिन शय्यायाम् रामः सीतया सह प्रविष्टः; पादप्रक्षालनानन्तरम् लक्ष्मणः निवृत्तः। एषा इङ्गुदीमूलम्, एषा तृणशय्या, यत्र रामः सीता च रात्रिं यापयामासताम्। लक्ष्मणः, पृष्ठसंयमितः, धनुर्व्यग्रः, तूणीरपूरितः, महान् धनुः स्थापयित्वा, रात्रिं सर्वां जागरूकः रक्षाम् अकरोत्। अहं अपि, उत्तमधनुष्मन्, लक्ष्मणेन सह तत्र स्थितवान्; धनुष्मद्बन्धुभिः सह, इन्द्रवत्, रामं रक्षाम् अकरवम्। अष्टाषीतितम्याः सर्गस्य समाप्तिः। सर्वं विस्तरेण श्रुत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सह इङ्गुदीमूलम् उपगम्य रामस्य शय्यास्थानम् निरीक्ष्य। मातरः प्रति उवाच—'अत्र महात्मा भूमौ शयित्वा रात्रिं यापयामास; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्।' श्रीदशरथस्य बुद्धिमतः पुत्रः, रामः, कुलीनः, महाश्रीः, भूमौ शयनं न अर्हति। यः पुरुषशार्दूलः पूर्वम् उत्तममृगचर्मसु, सुकुमारशय्यायाम् शयितः, स अधुनाः भूमौ शयितः। यः सदा उत्तमप्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयभूमिषु, श्रेष्ठशय्यायाम् शयितः। यः पुष्पराशिषु, चन्दनागरुगन्धयुक्तेषु, श्वेतमेघसदृशप्रासादेषु, शुककाकलैः निनादितेषु। यः शीतलसुगन्धप्रासादेषु मेरुसदृशेषु, सुवर्णशोभितगृहेषु, निवसति। यः गीतवाद्यनिनादैः, भूषणरम्यध्वनिभिः, श्रेष्ठमृदङ्गनिनादैः सदा जागृतः। यः उचितकाले सूतपौरजानपदैः, गीतस्तुतिभिः, शत्रुसंतापकः, प्रशंसितः। इदं जगति अकल्पनीयम्; मम न सत्यं प्रतीतिः। मम मनः मोहितम्; किल स्वप्नः अयं इति मे चिन्ता। नूनं, दैवात् बलवत्तरः न अस्ति कश्चन; यः दशरथपुत्रः रामः भूमौ शयनं कर्तुम् बाध्यते। सीता अपि, विदेहराजपुत्री, चक्षुषः प्रियः, दशरथस्य स्नुषा, भूमौ शयिता। एषा भ्रातुः शय्या; नूनम् उल्टिता। तृणानि स्थूलभूमौ तस्याङ्गैः अभितप्तानि। मम चिन्ता—सीता अलङ्कृतवती तस्मिन शय्यायां शयिता; यत्र तत्र सुवर्णबिन्दवः दृश्यन्ते।