पर्वतान्निकेतनैः उद्यानोपवनसमृद्धया, उत्सवसमाजसमायुक्तया, पितुः राजधानी नगरी सुखेन विचरद्भिः जनैः पूर्णा दृश्यते स्म। यदि सत्यवचने स्थितेन सह कालपर्याप्ते सुरक्षितं पुनरागमनं स्यात्, तदा वयं अपि तस्यां पुरीं प्रमुदिताः प्रविशेम। एवं महात्मा रामः तत्र स्थित्वा विलपन् रजनीं न्यवसत्। प्रातः सविता स्पष्टं उदिते, अहं भागीरथ्याः तीरे तयोः केशान् जटाभिः संयोज्य, तौ सम्यक् विसृज्य दृष्टवान्। तौ रामलक्ष्मणौ जटिलौ वाल्कलधारिणौ, गजेन्द्रयूथपतिसमौ, उत्तमधनुष्कौ, शरासिसम्पन्नौ, तपसा उत्तमौ, सीतया सह पृष्ठतः निरीक्ष्य निर्जग्मतुः। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमे सप्तत्यधिके षडुत्तरशततमः सर्गः। गुहस्य दुःखितमधुरवचनानि श्रुत्वा, भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अविशत्। स सुकुमारः, पराक्रमे महाबलः, सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, विशालपद्मलोचनः, युवान् मनोहरः च। किञ्चित् श्वासं समाश्वस्य, गाढशोकाभिभूतः, हठात् गजः इव हृदि अंकुशैः विदारितः भूमौ पतितः। भरतम् अचेतनं दृष्ट्वा, गुहस्य वर्णः व्यपगतः, स कम्पमानतरुः इव तत्र विषण्णः। तदा समीपस्थितः शत्रुघ्नः, भरतम् आलिङ्ग्य, स शोकात् मूर्च्छितः, रुदन् पतितः। ततः सर्वाः भरतस्य मातरः तत्र उपव्रतश्रमक्लिष्टाः, दुःखार्ताः, पतिसुखहान्या दुःखिता, संजाताः। पतितं भरतम् उपवेशयन्त्यः, रुदन्त्यः, ताः समन्तात् पर्यवारयन्; कौसल्या तु दुःखातुरः अनुगम्य, तं आलिङ्गितवती। स्नेहयुक्ता धेनुः वत्सं यथा, तपस्विनी कौसल्या भरतं अश्रुपूर्णलोचना, शोकाग्निना दग्धहृदा, आलिङ्ग्य रुरोद। "पुत्र, आशंसे न ते काचित् व्याधिः शरीरे; अधुना ह्यस्य राजकुलस्य जीवितम् त्वयि प्रतिष्ठितम्। त्वां दृष्ट्वा अहं जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सह गतः; दशरथराजा गतः, त्वमेव अस्माकम् रक्षकः। पुत्र, आशंसे न किंचित् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य दुःखम्, यो वनं गच्छन् भार्यया सह; एकपुत्रायाः मातरि सः अपि पुत्रः।" क्षणं धैर्यं समालभ्य, अश्रुपूर्णः भरतः कौसल्यां समाश्वास्य, गुहं प्रति इदं वचनम् उवाच— "क्व मे भ्राता निवसत्? क्व सीता लक्ष्मणश्च? का शय्या, किं भोजनम्? सर्वं वद, गुह।" एवं पृष्टः गुहः निषादाधिपः भरताय सर्वम् आख्यात्— यथा स रामं प्रियतमम् अतिथिं सत्कारपूर्वकम् अर्चितवान्। "रामाय अहं नानाविधान्नानि, स्वादूनि च, काष्ठानि च, फलानि च, भोज्याय समुपाहरम्। रामः सत्यधृतिः, वीर्यसम्पन्नः, सर्वं न स्वीकृतवान्; क्षत्रियधर्मं स्मृत्वा न गृह्णाति। 'न प्रतिग्राह्यम्, मित्र, दानं तु सदा देयं,' इति महात्मा सौम्यया वाचा अस्मान् उपशशमाः, राजन्। ततः लक्ष्मणेन जलम् आनीतम्, रामः पिबन् उपवासं चकार, सीतया सह। शेषेण जलेन लक्ष्मणः अपि कृत्यं कृत्वा, त्रयः मूकाः, भक्त्या सायं संध्या उपासितवन्तः। ततः सौमित्रिः शीघ्रं कुशान् स्वयम् आनीय, रामाय शुद्धशय्यां व्यतिष्ठत्। तस्यां शय्यायाम् रामः सीतया सह विवेश; लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा, तस्मात् निवृत्तः। एषा इङ्गुदीमूलः, एषः एव तृणशयनः, यत्र रामः सीता च तां रात्रिं व्यतीयाताम्। लक्ष्मणः तु पृष्ठे संयतः, धनुष्कोट्याः अङ्गुली, बाणपूर्णे तूणी, महद्दनुः स्थाप्य, रात्रिं सर्वां जागरूकः पर्यचरत्। अहम् अपि उत्तमधनुषा, बाणैः सुसज्जितः, लक्ष्मणेन सह, सज्जनबन्धुभिः धनुष्मद्भिः, इन्द्रवत् तं रक्षितवान्।" एवं सप्ताशीतितमस्य सर्गस्य अष्टाशीतितमः सर्गः अयोध्याकाण्डे समाप्तः। सर्वं विस्तारतः श्रुत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सह इङ्गुदीमूलम् अगच्छत्, यत्र रामस्य शय्यां दृष्टवान्। स मातृभ्यः अवदत्— "अत्र स महात्मा भूमौ शयानः रात्रिं व्यतीयात्; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्।" "श्रीमत् बुद्धिमतः दशरथस्य पुत्रः, कुलीनः, महाभाग्यः रामः, भूमौ शयनं न अर्हति। कथं स पुरुषव्याघ्रः, यः पूर्वं उत्तमचर्मशयनासु, सुकुमारेषु शय्येषु शयितः, अद्य भूमौ शयितः? सदा उत्तमप्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयेषु तलेषु, उत्तमशय्यायाम् आसीत्। पुष्पराशिषु, चन्दनागरुगन्धिषु, शुककूजनिर्घोषितेषु, श्वेतमेघोपमविमलवेश्मसु। सदा हिमशीतलसुगन्धिप्रासादेषु, मेरुप्रासादेषु, सुवर्णभित्तिषु, विराजते स्म। सदा गीतवादित्रनिनादैः, रत्नभूषणरवैः, उत्तमदुन्दुभिध्वनिभिः प्रबोधितः। कालानुसारं सूतमागधगायकैः, स्तुतिभिः, गीतैः, सदा स्तूयमानः, शत्रुसूदनः।