यदा कालः सञ्जातः तदा तातः गतः स्यात्, तदा येषां कार्याणि सिद्धानि तैः तस्य पितुः अन्त्यकर्माणि विधायन्ते। तस्य नगरी, रम्यचत्वरैः, सुसंस्कृतैः महामार्गैः, भव्यैः प्रासादैः, वेश्मभिः, सर्वरत्नैः भूषिता, गजैः, अश्वैः, रथैः संकुला, वाद्यनिनादैः प्रतिश्रुत्या, सर्वसंपद्भिः पूर्णा, हृष्टैः, समृद्धैः जनैः आकीर्णा, उद्यानैः, विपुलैः वनैः, उत्सवसमूहैः, हर्षपूर्णैः जनैः सञ्चरन्ती तस्य पितुः राजधानी दृश्यते। यदि सत्यसंधेन सह कालः सम्पूर्णः सञ्जायते तदा वयम् अपि सुखेन ताम् नगरीम् प्रवेशिष्यामः। यदा स महात्मा राजकुमारः एवं विलपन् स्थितः तदा रात्रिः ययौ। प्रभाते, सूर्ये सम्यक् उदिते, अहम् तयोः केशान् जटिलान् अत्र भागीरथ्याः तटे कृत्वा, तान् सान्त्व्य सुखेन प्रेषितवान्। तौ जटिलकेशौ, वल्कलवस्त्रधारिणौ, गजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुष्मन्तौ, शरचापखड्गधारिणौ, तपसि श्रेष्ठौ, सीतया सह, पश्चाद् दृष्ट्वा निर्जग्मतुः। शृणु वैदुष्ययुक्तं सप्ताशीतितमं सर्गं श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्रैव चिन्तायाम् निमग्नः। स सौम्यः, बलसम्पन्नः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः, युवा, दर्शनीयः। क्षणं श्वासं सञ्जातः, विषादेन अभिभूतः, हृदि अंकुशेन ताडितः गजः इव, सहसा पतितः। भरतं मूर्च्छितम् दृष्ट्वा गुहस्य मुखम् वर्णहीनम् अभवत्, स कम्पितवृक्षः इव तत्र व्यथितः। ततः शत्रुघ्नः समीपस्थः, भरतं आलिङ्ग्य, अश्रूणि स्रवन्, मूर्च्छितः, शोकात् क्लान्तः। ततः भरतस्य मातरः, उपवासात् कृशा, दुःखिता, पतिसंवेदनात् दुःखार्ता, तत्र समागच्छन्। ताः तं भूमौ पतितं विलपन्तं परिवृत्य स्थिताः, कौसल्या तु दुःखार्ता, अनुगम्य, भरतं आलिङ्ग्य। सापि गौः वत्सं स्निग्धं आलिङ्ग्य इव, तपस्विनी कौसल्या, अश्रूणि स्रवन्, शोकाग्निना हृदयम् दग्धवती, भरतं समाश्लिष्य। "पुत्र! कच्चित् ते शरीरम् रोगः न बाधते; अधुनातनं राजघराणस्य जीवनं त्वयि एव स्थितम्। त्वां दृष्ट्वा अहम् जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सह वनम् गतः; दशरथः गतः, त्वमेव अस्माकं रक्षकः। पुत्र! कच्चित् लक्ष्मणस्य विषये किञ्चित् अप्रियम् न श्रुतम्, यः पत्नीया सह वनम् गतः; एकपुत्रायाः मातुः सापि पुत्रः।" क्षणं समाश्वस्य, अश्रूणि स्रवन्, भरतः कौसल्यां सान्त्व्य, गुहं प्रति इदं प्राह— "मम भ्राता कत्र रात्रिं व्यतीतवान्? सीता च लक्ष्मणः च कत्र स्थितौ? कस्य शय्यायां शयितौ? किम् खादितम्? कथय गुह।" गुहः, निषादराजः, भरतस्य प्रश्नं श्रुत्वा, रामस्य आतिथ्यं यथावत् कथितवान्— "अहं रामाय विविधं भोजनं, श्रेष्ठम्, स्थूलम्, फलानि च, भोजनार्थम् आनयम्। रामः सत्यधृतिः, वीर्यसम्पन्नः, तत् सर्वम् न स्वीकृतवान्, क्षत्रियधर्मं स्मरन्। 'वयं दानं दातव्यम्, न तु दानम् स्वीकरणीयम्,' इति महात्मा सौम्यं निवारणम् अकरोत्। लक्ष्मणः जलम् आनयत्, रामः तद् पानं कृत्वा, सीतया सह उपवासम् अकरोत्। शेषेण जलम् लक्ष्मणः विधिपूर्वकं उपयोजयत्; त्रीणि अपि मौनम्, भक्त्या सन्ध्योपासनाम् अकरोत्। ततः सौमित्रिः शीघ्रं तृणम् आनयत्, शुद्धं शय्यास्थानम् रामाय रचयत्। तस्मिन शय्यायां रामः सीतया सह प्रविष्टः; पादप्रक्षालनं कृत्वा, लक्ष्मणः निवृत्तः। एषा इङ्गुदीमूलः, एषा तृणशय्या, यत्र रामः सीता च रात्रिं व्यतीतवन्तौ। लक्ष्मणः पृष्ठम् संयम्य, धनुषी ज्या स्पृशन्, बाणकोशः पूर्णः, महद्धनुः स्थाप्य, रात्रिं सर्वां जागरूकः स्थितः। अहम् अपि उत्तमधनुष्मन्तः, बाणधारः, लक्ष्मणेन सह, जागरूकैः बन्धुभिः, धनुष्मन्तः, तं रक्षामः, इन्द्रः इव।" इति सप्ताशीतितमः अष्टाशीतितमः सर्गः अयोध्याकाण्डे समाप्तः। सर्वं विस्तरेण श्रुत्वा भरतः मन्त्रिभिः सह इङ्गुदीमूलम् आगत्य, रामस्य शय्यास्थानम् दृष्टवान्। मातृभ्यः उवाच— "अत्र स महात्मा भूमौ शयितः; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्।" "श्रीदशरथस्य बुद्धिमतः पुत्रः, कुलीनः, भाग्यवान् रामः भूमौ शयनं न अर्हति। नरशार्दूलः यः पूर्वम् उत्तममृगचर्मशय्यायाम्, सुखशय्यायाम् शयितः, स किम् भूमौ शयितः? स सर्वदा उच्चप्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयभूमिषु, उत्तमशय्यायाम् शयितः। पुष्पराशिषु, चन्दनागारुगन्धयुक्ते, शुकनिनादयुक्ते, श्वेतमेघसदृशे कक्षे, स रमणीयः निवसन् आसीत्।