तदा भरतः दुःखेन व्याकुलचित्तः गुहस्य वाक्यानि श्रोतुं प्रारभ्य स्वल्पमपि क्षणं निःश्वस्य, मनसि स्थित्वा, विषण्णः सञ्जातः। स तत्रैव गुहस्य वचनानि श्रुत्वा, तदनन्तरं शोकवेगात् गजेन्द्रः इव हृदि प्रहारं प्राप्य, भूमौ पतितः। तं पतितं दृष्ट्वा गुहस्य मुखं वर्णं जहाति, स च कम्पितवृक्ष इव सन्निपातदुःखेन पीडितः। ततः शत्रुघ्नः समीपस्थः तं भरतं परिष्वज्य, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकवेगात् मूर्च्छितः अभवत्। तत्र भरतस्य मातरः उपवासक्लिष्टाः, दुःखसमन्विताः, पतिसंयोगवियोगकृशाः, तं भूमौ पतितं पुत्रं परितः परिवव्रुः। तासु सर्वासु कौसल्या तं दुःखार्तं पुत्रं स्निग्धगौः वत्समिव परिष्वज्य, अश्रुपूर्णा, शोकाग्निना दग्धहृदया, सान्त्वनं कुर्वन्ती अवदत्—"वत्स! त्वां काचिद् व्याधिः न बाधते? यतोऽद्य अस्माकं जीवितं त्वयि एव प्रतिष्ठितम्। त्वां दृष्ट्वा एव अहं जीवामि, यः रामः भ्रातृभिः सह वनं गतः। दशरथराजा गतोऽस्मिन् काले त्वमेव अस्माकं रक्षिता। वत्स! त्वं लक्ष्मणस्य किमपि अनिष्टं न शृणोषि, यः स्वपत्नी सहितः वनं गतः; एकपुत्रिकायाः मातुः स अपि पुत्र एव।" भरतः क्षणमात्मानं धृत्वा, अश्रूणि विमृज्य, कौसल्यानां वचः शान्त्वयन्, गुहं प्रति एवमुवाच—"मम भ्राता कुत्र उवास? सीता लक्ष्मणश्च कुत्र शय्यां चकार? किं भोक्तुं लब्धम्? सर्वं मे कथय।" गुहः निषादराजः तत्सर्वं यथावत् भरताय निवेदयामास—"अहं रामाय बहुविधं भोज्यं, स्वादु रूक्षं च, फलानि च अनीतवान्। स तु सत्यधृतिः रामः सर्वं न स्वीकृतवान्, क्षत्रियधर्मं स्मरन्। सः मे सान्त्वयन् उक्तवान्—'वयम् दानं दातव्यम्, न तु प्रतिग्रहीतव्यम्।' ततः लक्ष्मणः जलं आनयित्वा, रामः तद् पित्वा, सीतया सह उपवासं कृतवान्। शेषेण जलेन लक्ष्मणः अपि आपर्यं कृत्वा, त्रयः सायं सन्ध्यां शान्तवाक् उपासितवन्तः। ततः सौमित्रिः स्वयम् दर्भं उपनयन्, शुद्धां शय्यां रामाय संविधाय, रामः सीतया सह तत्र शय्यायाम् प्रविष्टः। लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा, बहिः स्थितः। एषा इङ्गुद्याः मूलं, एषा एव दर्भशय्या यत्र रामः सीता च तं रजनीं न्यवसन्। लक्ष्मणः तु बाणकोटिभिः पूरितकुञ्चिकः, धनुष्कोट्यां हस्तं स्थापयन्, सर्वां रजनीं जाग्रतः तत्र स्थितः। अहम् अपि उत्तमं धनुः बाणांश्च गृहीत्वा, बान्धवैश्च सह, लक्ष्मणेन सह, रामं रक्षामः, इन्द्रं यथा।" एवं सर्वं शुश्राव भरतः, स मन्त्रिभिः सह इङ्गुद्याः मूलं गत्वा, रामस्य शय्यास्थानं पश्यन्, मातरः अपि तत्र निन्ये। सः मातृभ्यः उक्तवान्—"अत्र स महात्मा रामः भूमौ शय्यां कृतवान्, एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्।" सः चिन्तयन् अवदत्—"यो दशरथस्य प्राज्ञस्य सुतः, सः रामः कुलीनः, महाद्युतिः, न भूमौ शयितुं योग्यः। किम् कारणं सः नरव्याघ्रः, यः पूर्वं सुवर्णशय्यायाम्, मणिमय्यां, श्रेष्ठमृगचर्मोपधाने शय्यायाम् शयानः, अधुना भूमौ शयति? सः पूर्वं उच्चैः प्रासादेषु, सुवर्णरजतमणिमयेषु तलेषु, उत्तमशय्यायाम् वसन्, अधुना भूमौ निद्रां प्राप्नोति।" एवं सः दुःखितः जनकनन्दनः भरतः, मातृभिः सह, रामस्य दुःखमवलोक्य, शोकसंविग्नः अभवत्। तत्रैव रजनी व्यतीता, प्रातः सूर्ये उदिते, अहम् तयोः केशान् जटाकरणं कृत्वा, भगीरथ्याः तीरे, सान्त्वयित्वा, तान् विसर्जितवान्। तौ जटामण्डलधरौ, वल्कलाम्बरौ, गजेन्द्रयोः इव बलेन, धनुष्मन्तौ, शरासिनौ, तपोधनौ, सीतया सह, पृष्ठतः पश्यन्तौ, गच्छन्तौ दृष्टवान्। एवमयं महर्षेः वाल्मीकिनः रामायणस्य अयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमः, अष्टाशीतितमश्च सर्गः समाप्तः।