रामः दुःखसागरमग्नः सन् विचारयति—मम मातरः शत्रुघ्नस्य पालनं कृत्वा जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरपुत्रस्य शोकात् नष्टा भविष्यति। पितरः मनःरथं स्रष्ट्वा, रामं राज्ये स्थापयितुं न शक्नुवन्, शीघ्रं प्रेत्य गच्छेत्। तस्मिन्नेव काले पितरं गतं दृष्ट्वा, येषां कामाः सिद्धाः स्युः, ते सर्वे तस्य अन्त्यकर्म विधास्यन्ति। अयोध्या नगरी, रम्यचतुरस्रयुक्ता, सुविस्तीर्णमार्गा, शोभनगृहप्रासादसमन्विता, रत्नैः विभूषिता, गजाश्वरथसमाकीर्णा, वाद्यनिनादपूर्णा, सर्वसंपद्भिः परिपूर्णा, हृष्टनरनारीसमूहेन समृद्धा, उद्यानवाटिकायुक्ता, उत्सवसमागमसमृद्धा, पितुः नगरी तत्र जनाः सुखेन विचरन्ति। यदि सत्यसंधेन सह, कालः समाप्तः स्यात्, सुरक्षितं पुनरागत्य, वयं अपि तां नगरीं हर्षेण प्रवेशयेम। एवं महात्मा राजपुत्रः विलपन् तिष्ठति, रात्रिः गता। प्रभाते सूर्ये उदिते, अहं तयोः केशान् जटायुक्तान् कृत्वा, भागीरथ्याः तटे, सान्त्वनं कृत्वा प्रेषितवान्। तौ जटिलौ वल्कलधारिणौ, गजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुषाणि शरांश्च असिप्रधानानि वहन्तौ, तपस्विनौ, सीतया सह, पृष्ठतः पश्यन्तौ, निर्गतौ। शृणु—सप्ताष्ट्युत्तरसप्तत्यः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे। गुहस्य वचनं श्रुत्वा, यः अत्यन्तदुःखकरं आसीत्, भरतः तत्रैव चिन्तायाम् मग्नः अभवत्। सुकुमारः, किन्तु बलसम्पन्नः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः, युवान्, शोभनः—भरतः, क्षणं श्वासं लब्ध्वा, गम्भीरशोकवशात्, हस्तिप्रहारविद्धः इव, मूर्च्छितः पतितः। भरतं मूर्च्छितं दृष्ट्वा, गुहस्य मुखं वर्णहीनम् अभवत्; सः दुःखितः, भूकम्पविक्षिप्तवृक्षः इव। तदा शत्रुघ्नः समीपस्थः, भरतं आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णः, मूर्च्छितः, शोकवशः अभवत्। ततः भरतस्य मातरः, उपवासकृशाः, दुःखिन्यः, पतिसंवेदनया क्लान्ताः, तत्र समागताः। ताः भूमौ पतितं भरतं विलपन्तं परितः आसन्; कौसल्या दुःखसंतप्तः, अनुगम्य, भरतं आलिङ्गितवती। स्नेहयुक्ता गौः वत्सं यथा, तपस्विनी कौसल्या भरतं गाढं आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णा, दुःखात् हृदयदग्धा। "वत्स, किमपि रोगः ते शरीरं न बाधते ? अद्य राज्यवंशस्य जीवितं त्वयि एव स्थितम्। त्वां दृष्ट्वा जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सह वनं गतः; दशरथः गतः, त्वमेव रक्षकः। वत्स, लक्ष्मणस्य किमपि दुःखदं न श्रुतम् ? सः सीतया सह वनं गतः; एकपुत्रमातुः सः अपि पुत्रः एव।" क्षणं धैर्यं लब्ध्वा, अश्रुपूर्णः भरतः, कौसल्यां सान्त्वयन्, गुहं प्रति इदं उवाच—"मम भ्राता कत्र रात्रिं अवात्सीत् ? सीता लक्ष्मणः च कत्र ? कत्र शय्यां शयित्वा, किम् अन्नं भुञ्जते ? गुह, वद।" गुहः निषादराजः, भरतस्य प्रश्नं श्रुत्वा, सर्वं कथयति—रामं प्रियं अतिथिं सत्कारपूर्वकं आगतम्। "रामाय विविधं अन्नं, श्रेष्ठं च, सामान्यं च, फलानि च, भोजनाय आनीतवान्।" रामः सत्यवीर्यसम्पन्नः, सर्वं अन्नं न स्वीकारयति; क्षत्रधर्मं स्मृत्वा, न स्वीकारयति। "वयं दानं दातव्यं, न तु दानं ग्राह्यम्," इति महात्मा सौम्यं प्रार्थयन् अवदत्। लक्ष्मणः जलं आनयित्वा, रामः पिबित्वा, सीतया सह उपवासं कृतवान्। शेषजलं लक्ष्मणः विधिपूर्वकं उपयोज्य, त्रीणि तु, मौनं कृत्वा, सायं पूजां कृतवन्तः। सौमित्रिः शीघ्रं कुशान् स्वयम् आनयित्वा, शुद्धं शय्यास्थानं रामाय रचयामास। तस्मिन शय्यायां रामः सीतया सह प्रविष्टः; पादप्रक्षालनं कृत्वा, लक्ष्मणः निवृत्तः। "एषा इङ्गुदीमूलः, एषः कुशः, यत्र रामः सीता च रात्रिं अवात्सीत्।" लक्ष्मणः पृष्ठं संयम्य, धनुष्यं तन्त्रीं स्पृशन्, बाणकोषं पूरयन्, महद्धनुः स्थापयन्, रात्रिं सर्वदाः जागरूकः अभवत्। अहं अपि उत्तमधनुषाणि शरांश्च धारयन्, लक्ष्मणेन सह तत्र स्थितः; सजाग्रकुटुम्बैः धनुष्मद्भिः रामं रक्षामः, इन्द्रवत्। सप्ताष्ट्युत्तराष्ट्युत्तरसप्तत्यः सर्गः अयोध्याकाण्डे समाप्तः। सर्वं विस्तारपूर्वकं श्रुत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सह, इङ्गुदीमूलं समीपं गत्वा, रामस्य शय्यास्थानं दृष्टवान्। मातृभ्यः उवाच—"एत्र महात्मा भूमौ शय्यां कृतवान्; एषः चिन्हः यत्र सः शयितः।" श्रीदशरथस्य पुत्रः, रामः, कुलीनः, महाश्रीसम्पन्नः, भूमौ शयनं न अर्हति। यः पुरुषसिंहः, पूर्वं श्रेष्ठचर्मशय्यायां, सुखशय्यायां शयितः, सः कथं भूमौ शयितः ?