गुहः भरतं प्रति स्नेहेन इदं कथयति—“योऽयं रामः, यं न देवासुरसंघाः संग्रामे विजेतुं शक्ताः, स इदानीं सीतया सह तृणेषु शयानः पश्य। एष दशरथस्यैकपुत्रः, सर्वगुणसम्पन्नः, यं दशरथः महानुष्ठानैः, दीर्घेन तपसा च प्राप्तवान्। एष वनवासेन निर्गतः, तेन नृपः चिरं न जीविष्यति; नूनं क्षिप्रमेव वसुधा विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः, दीर्घनिःश्वासं त्यक्त्वा रुदितं विरम्य, नूनं राजगृहं शान्तमद्य। कौसल्या, नृपः, मम जननी वा—कश्चन एषां रात्रिमिमां न जीविष्यतीति न मे विश्वासः। मम जननी शत्रुघ्नं पालयन्ती जीवेत्, परं कौसल्या वीरपुत्रशोकेन नूनं न भविष्यति। पितरं मनःरथस्य रश्मिं मुञ्चन्तं, रामं राज्येऽभिषिञ्चन्तं न कृत्वा, मृत्युः गमिष्यति। तदा तस्मिन्काले पितरि गतवति, येषां यथेष्टं सिद्धं, ते तस्य दाहसंस्कारं विधास्यन्ति। सा पुरी, या रम्यचत्वरायुक्ता, सुप्रवृत्तमहापथसंयुता, रम्यगृहशालाप्रासादयुता, नानारत्नविभूषिता, गजाश्वरथसमाकीर्णा, वादित्रनिनादविलसिता, सर्वसमृद्धिसम्पूर्णा, हृष्टजनसमाकुला, उद्यानवाटिकायुक्ता, उत्सवसङ्गमसमृद्धा, सा मे पितुः राजधानी सुखेन जनान् गच्छतः द्रक्ष्यति। यदि सत्यसन्धेन सह वयं कालात्यये सुरक्षिताः पुनरागच्छेम, तदा वयं अपि तस्यां पुरीं हृष्टाः प्रविशेम। एवं महात्मा भरतः शोचन् स्थितः, रात्रिः व्यतीयाय। प्रातः सविता प्रकाशमानः उदितः, तदा अहं तयोः कुटिलकेशवपनं भागीरथ्याः तीरे कृतवान्, तौ च सम्यक् विसर्जितवान्। तौ जटाचीरधारिणौ, महागजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुष्मन्तौ, शरासिसम्पन्नौ, तपोधनौ, सीतया सह पृष्ठतः विलोकयन्तौ जग्मतुः। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे सप्तत्यधिकषष्टितमः सर्गः। गुहस्य दुःखसंपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः तत्रैव चिन्तायाम् निमग्नः। स सुकुमारः, परन्तु महाबलः, सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, विशालपद्मलोचनः, युवराजः, रम्यरूपः। स किञ्चित् श्वासं लब्ध्वा, विषादेन महता आक्रान्तः, सहसा गज इव हृदि अंकुशेन ताडितः, भूमौ पतितः। भरतम् अचेतनं दृष्ट्वा, गुहस्य मुखं वर्णहीनं जातम्; स कम्पमानतरुः इव तत्र व्यथितः। तदा समीपस्थितः शत्रुघ्नः भरतम् आलिङ्ग्य, रुदन्, शोकात् मूर्च्छितः। ततः भरतस्य मातरः, उपवासकृशाः, दुःखार्ताः, पतिसंतापपीडिताः, तत्र समागताः। ताः भूमौ पतितं भरतं परितः रुदन्त्यः, कौसल्या च दुःखार्ता, अनुगम्य, स्नेहेन आलिङ्गितवती। सा तपस्विनी कौसल्या, वात्सल्येन वत्सं गोमाता इव, भरतं परिष्वज्य, रुदन्ती, शोकेन दग्धहृदा। सा उवाच—“वत्स, ते शरीरं व्याधिना न बाध्यते किल? इदानीं हि अस्मिन्नेव कुलजीवितं तिष्ठति। त्वां दृष्ट्वा, वत्स, अहं जीवामि; रामः भ्रातृभिः सह गतः, नृपः च गतः, त्वमेव नः रक्षिता। लक्ष्मणस्य, या सीतया सह वनं गतः, तव किञ्चिदप्रियमश्रुतं न किल? एकपुत्रायाः मातुः सः अपि पुत्रः।" ततः किञ्चित् समाश्वस्य, अश्रुपूर्णलोचनः, श्रीमान् भरतः कौसल्यां सान्त्वयन्, गुहं प्रति वाक्यमिदं अब्रवीत्—“क्व मे भ्राता रजनीं व्यतीयाय? क्व सीता लक्ष्मणश्च? किं शय्यायां शेरते, किं भुक्तवन्तः? गुह, सर्वं मे कथय।" भरतस्य पृष्टः, निषादराजः गुहः, रामस्य आगमनं, प्रियातिथित्वेन सत्कारं, सर्वं न्यवेदयत्—“रामाय बहुविधं सूपकृष्टं मधुरं चान्नं, नानाविधानि फलानि च, भोजनाय उपाहरिषम्। परन्तु सत्यधृतिः वीर्यवान् रामः तन्न सर्वं न अङ्गीकृतवान्; स धर्मं स्मृत्वा न स्वीकृतवान्। ‘वयं न प्रतिग्रहीतुं युक्ताः, सदा दातव्यम् एव,' इत्युक्त्वा, महात्मा सौम्येन अस्मान् निवर्तितवान्। लक्ष्मणेन जलं आनीतम्, तत् पीत्वा, रामः सीतया सह उपवासम् अकरोत्। शेषेण जलनेन लक्ष्मणः अपि कर्म अकरोत्; त्रयः, वाणीं निगृह्य, सायं संध्या उपासितवन्तः। ततः सौमित्रिणा शीघ्रं तृणानि उपनयित्वा, शुद्धां शय्यां रामाय समर्पितवान्। तस्यां शय्यायां रामः सीतया सह प्रविश्य, पादौ प्रक्षाल्य, लक्ष्मणः पृथक् स्थितवान्। एषा इङ्गुद्याः मूलः, एषा च तृणशय्या, यत्र रामः सीतया सह रजनीं व्यतीयाय। लक्ष्मणः तु, पृष्ठं संयम्य, धनुष्कोट्यां स्थितः, तूणीरयुग्मं बिभ्रत्, महद् धनुः निक्षिप्य, रात्रिं सर्वां जागरूकः पर्यपालयत्। अहं अपि उत्तमधनुष्मान्, बाणसंयोगयुक्तः, लक्ष्मणेन सह, सज्जनबन्धुभिः धनुर्धरैः सहितः, तं रात्रौ सुरेन्द्रवत् रक्षितवान्।