गुहः स्वकं धर्मनिष्ठं मनः स्थिरं लक्ष्मणं प्रति उवाच—"नास्ति किञ्चिदत्र वने मया अज्ञातं, यत्र अहं विचरामि; अपि च, चतुरङ्गबलं अपि अस्माभिः संग्रामे विजेतुं शक्येत।" तस्य महात्मनः लक्ष्मणस्य धर्ममेव पश्यतः वचनेन वयं सर्वे सन्तुष्टाः अभवाम। ततः भरतः दुःखेन विवर्णवदनः चिन्तां जगाम—"कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा रामः सीतया सह भूमौ शेते?" सः रामः, यस्य न देवासुराः संग्रामे पराजयं कर्तुं शक्ताः, तं पश्य, हे गुह, यः इदानीं सीतया सह कुशशय्यायां विश्रान्तः अस्ति। एषः दशरथस्य एकः एवात्मजः, सर्वगुणैः पितरं समः, दीर्घेन तपसा क्लेशेन च लब्धः। तस्य वनवासेन राजा चिरं न जीविष्यति; नूनं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः श्रान्ताः विलापं उपरम्य तिष्ठन्ति; नूनं अद्य राजगृहं निस्तब्धं जातम्। कौसल्या न, राजा न, मम माता अपि न—कश्चन अस्मिन्नेव रात्र्यां जीविष्यति इति अहं न मन्ये। मम माता शत्रुघ्नं पालयन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरपुत्रशोकात् नूनं न जीविष्यति। पिता मनोयन्त्रम् उत्सृज्य रामं राज्ये न अभिषिञ्च्य, प्रेत्य गच्छति। तस्मिन्नपि काले गते, ये स्वार्थं प्राप्तवन्तः, ते तस्य श्राद्धकर्म करिष्यन्ति। सा पुरी, या रम्यचत्वरैः सुप्रवृत्तमार्गैः महाप्रासादैः रत्नमण्डितैः च शोभते, गजाश्वरथसंकीर्णा, वादित्रनिनादिता, सर्वसमृद्धिभिः परिपूर्णा, हृष्टसमृद्धजनाकीर्णा, उद्यानोपवनसम्पन्ना, उत्सवसङ्गमसमृद्धा, सा मम पितुः राजधानी जनानां प्रमुदितगतिभिः शोभिष्यते। यदि सत्यप्रियः रामः सह वयम् कालपर्यन्ते सुरक्षिताः पुनरागच्छेम, तर्हि वयमपि तस्यां पुरीं प्रमुदिताः प्रविशेम। एवं महात्मा भरतः विलपन् तिष्ठन्, सा रात्रिः व्यापन्ना। प्रातः काले, आदित्यस्य उदये, अहं तयोः कचाञ्जलिं विधाय, भागीरथ्याः तीरे तयोः केशान् जटाभिः कृत्वा, सुखेन प्रेषितवान्। तौ तु जटिलौ वल्कलधारिणौ, गजेन्द्रयुगबलसमन्वितौ, उत्तमधनुष्कौ बाणासिशस्त्रधारिणौ, तपसा श्रेष्ठौ, सीतया सह पुनः पुनः पृष्ठतः पश्यन्तौ प्रस्थितौ। शृणु वल्मीकि रामायणेऽयोध्याकाण्डे सप्तत्यष्टमं सर्गं। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अवपत्। सुकुमारः, महाबाहुः, सिंहस्कन्धः, विशाललोचनः, युवा, मनोहरः सन्, सः भरतः क्षणं श्वासं लब्ध्वा, दुःखेन अभिभूतः, हृदयप्रहारेण गजः इव सहसा भूमौ पपात। भरतम् अचेतनं दृष्ट्वा, गुहस्य मुखं विवर्णम् अभवत्; सः कम्पमानवृक्षः इव शोकाभिभूतः अभवत्। ततः समीपस्थः शत्रुघ्नः भरतम् आलिङ्ग्य, रुदन्, शोकात् अचेतनः अभवत्। ततः भरतस्य मातरः सर्वाः, उपवासकृशाङ्ग्यः, दुःखार्ताः, पतिसंस्मरणेन पीडिताः, तत्र समागताः। ते तं भूमौ पतितं परितः रुदन्त्यः उपाविशन्; किन्तु कौसल्या दुःखेन संतप्तहृदया, तं अनुगम्य आलिङ्गितवती। सा कौसल्या, वात्सल्यपूर्णा, गवां वत्समिव आलिङ्ग्य, शोकसन्तप्तहृदया, रुदन्ती तं भरतं परिष्वज्य अवदत्—"वत्स, ते शरीरं न रोगेण पीड्यते इति मे आशा; अद्य हि अस्य कुलस्य जीवितं त्वयि एव प्रतिष्ठितम्। त्वां दृष्ट्वा अहं जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सह गतः; दशरथराजे गते, त्वमेव अस्माकं रक्षिता। वत्स, त्वं लक्ष्मणस्य विषये किञ्चिदप्रियं न शृणोषि इति मे आशा; एकपुत्रायाः मातुः सः अपि पुत्रः एव।" एवं कौसल्यया सम्बोधितः, क्षणं धैर्यं समालभ्य, अश्रुपूर्णलोचनः, भरतः कौसल्यां सान्त्वयित्वा गुहं प्रति उवाच—"मम भ्राता कुत्र रात्रिं व्यतीयात्? सीता लक्ष्मणश्च कुत्र शेरते? केन शय्यया, किं भुक्तवन्तः? सर्वं मे कथय, हे गुह।" एवं पृष्टः गुहः निषादराजः भरताय सर्वं निवेदयामास—यथा सः रामं प्रियतमं अतिथिं सत्कृतवान्। "रामाय अहं नानाविधान्नानि, स्वादूनि कटुकानि च, फलानि च, भोज्याय उपानयम्। रामः सत्यधृतिः वीर्यवान्, सर्वं तद् उपनतं न अङ्गीकृतवान्; क्षत्रियधर्मं अनुस्मृत्य, न स्वीकृतवान्। 'न वयं दानं गृह्णीमः, मित्र, दानं तु दातव्यं सदा,' इति सः महात्मा सौम्यया वाचा अस्मान् उपदिदेश। ततः लक्ष्मणः जलं आनयित्वा, रामः तद् पित्वा, सीतया सह उपवासं अकरोत्। शेषेण जलेन लक्ष्मणोऽपि कृत्यं कृत्वा, त्रयः मुनिवद् मौनिनः, भक्त्या सायं सन्ध्यां उपासते। ततः सौमित्रिः शीघ्रं कुशान् उपनयित्वा, रामाय विशुद्धां शय्यां अकरोत्। तस्मिन्शय्यायां रामः सीतया सह प्रविश्य, लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा, तस्मात् निवृत्तः।