लक्ष्मणः धर्मनिष्ठः महात्मा स्नेहेन रामं सीतया सह शयानं स्वबान्धवैः सहितः रक्षिष्यामीति प्रतिज्ञां कृतवान्। तस्मिन् वने मम किञ्चित् अपि नास्ति अज्ञातम्; चत्वारिंशद्भिः सेनाभिः अपि युद्धे विजयं प्राप्नुवेमेत्यपि सः अवदत्। तस्यैव धर्मात्मनः लक्ष्मणस्य वचनेन वयं सर्वे अभिप्रेरिताः स्मः। लक्ष्मणः पुनः दुःखेन अवोचत्—यदा रामः सीतया सह भूमौ शयितः तदा अहं कथं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्? सः रामः, यं समरे सर्वे देवदानवाः अपि न विजेतुं शेकुः, सः इदानीं गुहे, तृणेषु सीतया सह शयितः दृश्यते। एषः दशरथस्य एकपुत्रः, सर्वगुणसम्पन्नः, दीर्घेन तपसा दुःखेन च प्राप्तः। तस्य वनवासेन राजा चिरं न जीविष्यति; नूनं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः विलपनं त्यक्त्वा निःशब्दाः जाता इति निश्चितं राजमहलम् अद्य शान्तम्। कौसल्या न राजा न च मम माता—कश्चन अपि एषां रात्रिम् अतिक्रान्तुं न शक्नोतीति मे नास्ति अपेक्षा। मम माता शत्रुघ्नस्य पालयन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरसुतस्य शोकात् नूनं न जीविष्यति। पितरं मनःरथस्य योकत्रं विसृज्य, रामं राज्ये स्थापयितुं न कृत्वा, मृत्युम् उपयास्यति। तस्मिन्काले पितरि गतवति, ये अभिलषितार्थाः तैः तस्य श्राद्धकर्म क्रियते स्म। सा पुरी, या रम्या चत्वरैः, सुप्रवृत्तैः महापथैः, शोभनैः प्रासादैः, रत्नैश्च भूषिता, गजाश्वरथसमाकीर्णा, वादित्रनिनादपूर्णा, सर्वसमृद्ध्या युक्ता, हृष्टजनसमाकीर्णा, उद्यानवनसम्पन्ना, उत्सवसमूहमण्डिता, सा मे पितुः राजधानी सुखेन विचरद्भिः जनैः दृश्यते। यदि वयम् अपि सत्येन सह सुरक्षिताः कालात् परं निवर्तामः, तर्हि वयं अपि तत्र सुखेन प्रविशेम। एवं सः महात्मा राजपुत्रः विलपन् तिष्ठन् रजन्याः अन्तःकालं निनाय। प्रभाते सवितुः उदये, अहं तयोः भगीरथ्याः तटे जटाभारं कृत्वा, सुखेन प्रेषयामास। तौ जटिलौ वल्कलधारिणौ, गजेन्द्रयुगपावौ इव, उत्तमधनुष्कौ, बाणखड्गधरौ, तपसा श्रेष्ठौ, सीतया सह पृष्ठतः पश्यन्तौ निर्जग्मतुः। इदानीं श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तत्यष्टितमे सर्गे शृणु। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अविशत्। सः सौम्यः, महाबलः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, विशाललोचनः, तरुणः, मनोहरः च आसीत्। सः क्षणमेकं श्वसन्, गाढदुःखेन आक्रान्तः, हठात् गज इव हृदि अंकुशेन विद्धः भूमौ पतितः। भरते पतिते दृष्ट्वा, गुहस्य मुखं वर्णं जहौ; सः कम्पमाने वृक्षे इव शोकाकुलः अभवत्। ततः समीपे स्थितः शत्रुघ्नः भरतम् आलिङ्ग्य, शोकात् मूर्छितः, उच्चैः रुरोद। ततः भरतस्य मातरः उपवासकृशाः, दुःखार्ताः, पतिसंकटेन पीडिताः, तत्र समेता अभवन्। ताः भूमौ पतितं भरतं परितः रुदन्त्यः स्थिताः; किन्तु कौसल्या दुःखेन विवर्णा, अनुययौ, आलिङ्गनं च चकार। स्नेहवत्गावः वत्सं यथा आलिङ्गन्ति, तथा तापसी कौसल्या भरतम् आलिङ्ग्य, रुदती, शोकाग्निना दग्धहृदया अभवत्। सा उवाच—वत्स, त्वाम् काचित् व्याधिः न बाधते इति मे आशा; यतः अद्य एषा राजकुलस्य प्राणधारणा त्वयि एव स्थिताः। त्वां दृष्ट्वा अहं जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सह गतः; दशरथराजे गतवति, त्वमेव अस्माकं रक्षकः। वत्स, त्वं लक्ष्मणस्य विषये किमपि दुःखदं न श्रुतवान् इति मे आशा; एकपुत्रायाः जनन्याः सः अपि पुत्र एव। भरतः क्षणं धैर्यं समालभ्य, शोकाकुलः अपि, कौसल्यां सान्त्वयन् गुहं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—मम भ्राता कुत्र शयामास? सीता लक्ष्मणश्च कुत्र आस्ताम्? केन शय्यया शयिताः? किं भुक्तवन्तः? सर्वं मे वद गुहे। एवं पृष्टः निषादराजः गुहः, रामं प्रियातिथिं यथावत् सत्कृत्य, सर्वं भरताय निवेदयामास। रामाय अहं बहुविधं सुकृश्च, दुर्जन्यं च, फलानां चान्यतमं भोज्यं उपनिन्ये। रामः सत्यधृतिः, वीर्यवान्, सर्वं तद् न स्वीकृतवान्; क्षत्रियधर्मं स्मरन्, अन्नं न जग्राह। "वयं न गृह्णीमः, मित्र, दानं तु सदा दद्यात्," इति महात्मा सौम्यया वाचा अस्मान् निवर्तयामास, हे राजन्। लक्ष्मणः जलं आनयित्वा, रामः तद् पित्वा, उपवासं चकार, सीतया सह। शेषं जलं लक्ष्मणः अपि उपयुज्य, त्रयः मुनिवद् मौनिनः, सायं सन्ध्यां सम्यक् उपासितवन्तः। ततः सौमित्रिः शीघ्रं तृणानि आनयित्वा, राघवाय शुद्धं शय्यास्थानं स्वयं चकार।