गुहस्य कृपया अहं अस्मिन लोके महतीं कीर्तिम्, धर्मलाभं, शुद्धं च समृद्धिं प्राप्येति आशां बिभामि। तस्मात् अहं सीतया सह शयानं रामं प्रियं मित्रं धनुष्मन्तं स्वजनैः सह रक्षिष्यामीति निश्चयम् अकरवम्। अस्मिन वने मम गमनात् किंचिदपि न अज्ञातम्; यदि चतुर्वर्गसेना अपि आगच्छेत्, तां युद्धे विजेतुं शक्यः। धर्मनिष्ठेन महात्मना लक्ष्मणेन एवं उक्ते सर्वे वयं तेन प्रोत्साहिताः। कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथस्य पुत्रः रामः सीतया सह भूमौ शयितः। यं सर्वे देवदानवाः अपि युद्धे न जेतुं शक्याः, तं पश्य गुह, यः सीतया सह तृणेषु शयितः। एकमेव दशरथस्य पुत्रः, यस्य सर्वे गुणाः पितरि समाः, तपसा च दुःखैः च प्राप्तः। तस्य वनवासे राजा दीर्घं न जीवेत्; निश्चितं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः श्रान्ताः, कण्ठे क्रन्दनं उपरमितम्; आज राजमहलः निःशब्दः। कौसल्या, राजा, मम माता वा—कः अपि अस्याम् रात्रौ जीवेत् इति न अपेक्षे। मम माता शत्रुघ्नं पालयन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरपुत्रस्य शोकात् विनश्यति। पिता मनसि रथं त्यक्त्वा रामं राज्ये न स्थापयित्वा दिवं यास्यति। तस्मिन काले पिता गतः स्यात्, तदा येषां कामाः सिद्धाः, तैः तस्य अन्त्यकर्म विधायिष्यते। नगरी रम्या चतुर्वटी, सुविस्तीर्णमार्गा, दिव्यगृहैः, महाप्रासादैः, रत्नैः विभूषिता। गजाश्वरथैः पूर्णा, वाद्यनिनादैः गुञ्जिता, सर्वसमृद्ध्या युक्ता, प्रसन्नजनसमूहैः क्रीडा युक्ता। उद्यानवनैः समृद्धा, उत्सवसमूहैः रम्या—पितुः नगरी सुखेन जनैः सञ्चरिष्यति। यदि सत्यवाचं सह काले पूर्णे सुरक्षितं प्रत्यागच्छामः, तदा वयं अपि तां नगरीं सुखेन प्रविश्यामः। एवं महात्मा भरतः शोकपूर्णः स्थितः, रात्रिः व्यतीता। प्रभाते सूर्ये उदिते, अहं तयोः भवने भगीरथीतीरे जटाकर्म अकारं, तौ सुखेन विसर्जितौ। तौ जटाजूटधारी, वल्कलवस्त्रधारी, गजयूथपतिसदृशौ, उत्तमधनुष्मन्तौ, शस्त्रधारी, तपसि श्रेष्ठौ, सीतया सह पृष्ठतः विलोक्य निर्जग्मतुः। शृणु वाल्मीकि-रामायणस्य आयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमं सप्तसप्ततितमं सर्गम्। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्रैव चिन्तायाम् निमग्नः। स कोमलः, किन्तु महाबलः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः, युवा, मनोहरः। क्षणं श्वासं पुनः प्राप्त्वा, गम्भीरशोकात् अभिभूतः, हस्तिप्रहरणेन हृदि आहतः इव भूमौ पतितः। भरतः मूर्छितः दृष्ट्वा गुहस्य मुखम् वर्णहीनम् अभवत्; स कम्पितवृक्षः इव शोकात् व्यथितः। तदाऽसन्नस्थः शत्रुघ्नः भरतं आलिङ्ग्य, अश्रुपातेन मूर्छितः, शोकात् क्षीणः। ततः भरतस्य मातरः सर्वाः तत्र उपगच्छन्, उपवासात् कृशाः, दुःखिताः, पत्युः दुःखेन क्लिष्टाः। ताः भूमौ पतितं भरतं रुदन्त्यः वृताः; कौसल्या शोकात् संतप्ताः तं अनुसृत्य आलिङ्गितवती। सा धर्मनिष्ठा कौसल्या पुत्रं गोमाता वत्सं इव स्नेहात् आलिङ्ग्य, शोकात् हृदयम् दग्धम्। "पुत्र, तव शरीरे किमपि व्याधिः न अस्ति इति आशां कुर्वे; यत् इदानीं अस्य राजगृहस्य जीवितम् त्वयि स्थितम्। पुत्र, त्वां दृष्ट्वा अहं जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सह गतः; दशरथः गतः, त्वमेव अस्माकं रक्षकः। पुत्र, लक्ष्मणस्य विषये किमपि दुःखजनकं श्रुतम् न वा? यः सीतया सह वनं गतः; एकपुत्रायाः मातुः स अपि पुत्रः।" क्षणं शोकात् संयम्य, भरतः कौसल्यां सान्त्वयित्वा गुहं प्रति इदं वचनम् उवाच— "मम भ्राता कुत्र रात्रिं यापयत्? सीता लक्ष्मणः च कुत्र? किं शय्या आसीत्, किं भोजनम्? सर्वं वद गुह।" गुहः निषादराजः भरतस्य प्रश्नं श्रुत्वा सर्वं वृत्य उवाच— "रामाय विविधं भोजनम्, श्रेष्ठं च, स्थूलं च, फलानि च, उपनयामि।" रामः सत्यनिष्ठः, वीर्यवान्, सर्वं तद् अङ्गीकृतवान् न; क्षत्रियधर्मं स्मृत्वा न स्वीकृतवान्। "स्वीकर्तुं न युक्तम्, मित्र, दातव्यं तु सर्वदा," इति महात्मा सौम्येन वाक्येन अस्मान् सान्त्वयत्। लक्ष्मणः जलं आनयित्वा रामः तद् पीत्वा सीतया सह उपवासं अचरत्। शेषेण जलेन लक्ष्मणः अपि विधिं अकरोत्; त्रीणि जना अल्पवाक्याः, भक्त्या सायं पूजाम् अकरोत्।