ततः वननिवासी गुहः भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य गुणसम्पन्नस्य, अपरिमेयगुणस्य, उत्तमस्वभावस्य चरित्रं कथयामास। सः लक्ष्मणं सततं जाग्रतं, धर्मनिष्ठं, उत्तमधनुष्काण्डधारीणं, भ्रातृरक्षणे सदा तत्परं दृष्ट्वा तेन संवादमकरोत्। ‘‘प्रियः, तव सुखदं शयनं अत्र समुपकल्पितम्; रघुवंशस्य आनन्द, सुखेन तत्र शयस्व,’’ इत्येवमुक्त्वा गुहः पुनः अवदत्—‘‘एते जनाः क्लेशानुग्रहिताः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मात्मनः रक्षायै जागरणं करिष्यामः।’’ ततो गुहः सत्येन प्रकटयामास—‘‘रामात् पृथिव्यां मम प्रियतरो न कोऽपि; मा चिन्तय—सत्यं ते वदामि।’’ रामस्य कृपया गुहः आशां बिभ्रत्—‘‘तेन प्रसादेन लोकप्रसिद्धिं, धर्मलाभं, शुद्धं च सम्पदं प्राप्नोमि।’’ तेन गुहः प्रणिनाय—‘‘रामं सखायं स्वं, सीतया सह शयानेन, धनुष्काण्डधारीणं, कुटुम्बैः सह रक्षिष्यामि।’’ तत्र गुहः अभ्यवदत्—‘‘अस्मिन्वने मम ज्ञातं नास्ति; चतुरङ्गबलम् अपि संग्रामे विजेतुं शक्यं।’’ एवं धर्मनिष्ठेन महात्मना लक्ष्मणेन संबोधितः वयं सर्वे तेन मन्ये अभवत्। लक्ष्मणः दुःखेन अभ्यभाषत्—‘‘कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नोमि, यदा रामः दशरथस्य पुत्रः सीतया सह भूमौ शयितः अस्ति?’’ ‘‘यो देवान् असुरांश्च संग्रामे न अभिभवितुं शक्यः, तं पश्य गुहः—सीतया सह तृणेषु शयितः।’’ ‘‘एष एकपुत्रः दशरथस्य, सर्वगुणसम्पन्नः, तपसा प्राप्तः, बहुक्लेशसम्पादितः।’’ ‘‘तस्य वनवासेन राजा दीर्घं न जीवेत्; पृथिवी वा शीघ्रं विधवा भविष्यति।’’ ‘‘स्त्रियः श्रमपरिश्रान्ताः, उच्चैः विलापं त्यक्त्वा, राजमहलः अद्य शान्तः।’’ ‘‘न कौसल्या, न राजा, न मम माता—कोऽपि रात्रिं जीविष्यति, न आशां बिभ्रति।’’ ‘‘मम माता शत्रुघ्नं रक्षयन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरपुत्रशोकात् न जीवेत्।’’ ‘‘राजा मनःरथं त्यक्त्वा रामं राज्ये न स्थापयित्वा, शीघ्रं गच्छेत्।’’ ‘‘तस्य काले गते, येषां कामः सिद्धः, ते तस्य अन्त्यकर्म करिष्यन्ति।’’ ‘‘नगरं सुन्दरचतुरस्त्रं, सुविस्तीर्णमार्गयुक्तं, भव्यप्रासादमण्डितं, रत्नैः विभूषितं, गजाश्वरथसम्पूर्णं, वाद्यनिनादयुक्तं, सर्वसमृद्धं, हृष्टजनसमाकीर्णं, उद्यानवनसम्पन्नं, उत्सवसमूहसमृद्धं—पितुः नगरे जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति।’’ ‘‘यदा सत्येन सह सुरक्षितः कालः सम्पूर्णः स्यात्, तदा वयं अपि नगरं प्रविश्यामः।’’ एवं महात्मा भरतः तत्र स्थितः विलपन् रात्रिं यापयामास। प्रभाते सूर्ये स्फुटे उदिते, गुहः भगीरथीतीरे रामलक्ष्मणयोः जटाकर्म समारभ्य, सुखेन तौ विससर्ज। तौ जटाजूटधारिणौ, वल्कलवस्त्रधारिणौ, गजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुष्काण्डधारीणौ, शस्त्रधारिणौ, तपसि श्रेष्ठौ, सीतया सह, पृष्ठतः दृष्ट्वा निर्जग्मतुः। शृणु वैवस्वतः वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य सप्ताष्टितमं सर्गम्। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अपतत्। सः कोमलः, किन्तु महाबलः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, पद्मनेत्रः, युवा, रम्यरूपः। क्षणं श्वासं पुनः प्राप्त्वा, गभीरशोकवशात्, हस्तिप्रहाराभिहतः इव सहसा भूमौ पतितः। भरतं मूर्च्छितं दृष्ट्वा गुहस्य मुखवर्णः नष्टः, सः शोकाकुलः, भूकम्पनिःशेषवृक्षः इव अभवत्। तदा समीपस्थः शत्रुघ्नः भरतं आलिङ्ग्य, शोकात् मूर्छितः, उच्चैः रुदन् अवदत्। भरतस्य मातरः तत्र उपविष्टाः, उपवासशोषिताः, दुःखिताः, पत्युः विपत्त्या क्लिष्टाः। ताः भरतं भूमौ पतितं विलपन्तं रुदन्त्यः परिक्रम्य, कौसल्या दुःखातुरः तं अनुययौ, आलिङ्गनम् अकरोत्। स्नेहयुक्ता गौः वत्सम् इव, तपस्विनी कौसल्या भरतं स्नेहपूर्वकं आलिङ्ग्य, शोकात् सन्तप्तहृदया रुरुदे। ‘‘पुत्र, आशां बिभ्रामि—ते शरीरं व्याधिना न बाध्यते; अधुनैव राजगृहस्य जीवितं त्वयि आश्रितम्।’’ ‘‘त्वां दृष्ट्वा जीवामि, यदा रामः भ्रातृभिः सह गतः; दशरथराजे गतः, त्वमेव रक्षिता।’’ ‘‘पुत्र, लक्ष्मणस्य दुःखं न श्रुतं, यः पत्नीया सह वनं गतः; एकपुत्रायाः मातुः सः अपि पुत्रः।’’ क्षणं विश्रान्त्वा, अश्रुपूर्णः, भरतः कौसल्यां सान्त्वयित्वा गुहं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—‘‘मम भ्राता कुत्र रात्रिं यापयामास? सीता लक्ष्मणः च कुत्र? केन शयने शयिताः? किं तैः आहारः कृतः? गुह, सर्वं कथय।’’ एवं पृष्टः गुहः, निषादराजः, भरताय सर्वं निवेदयामास—यथा प्रियं अतिथिं रामं सः आदरात् प्राप्तवान्।