गम्भीरं श्वासं विसृज्य, मनः अत्यन्तं विह्वलम्, चित्तं मोहितं, महतीं विपत्तिं प्राप्तः, शान्तिं न प्राप्नोति, हृदयतापेन पीडितः, गोवृषः इव गणात् पतितः, भरतः दुःखेन विवर्णः स्थितः। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सह, दुःखितं भरतं समीपं आगत्य, तस्य ज्येष्ठभ्रातृविषये सान्त्वनं दातुम् प्रयत्नं अकरोत्। शृणु अद्य वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, षष्ठ्युत्तरशीतितमं सर्गम्। ततः वननिवासी गुहः भरताय आसीनः, महात्मनः लक्ष्मणस्य असाधारणगुणान्, यस्य गुणाः अप्रमेयाः, कथयामास। अहं लक्ष्मणं अभाषं, स जागरूकः, गुणसम्पन्नः, उत्तमं धनुः शरांश्च धारयन्, भ्रातृरक्षणे सदा प्रवृत्तः। “प्रियः, तव सुखशय्या अत्र निर्मिता; सुखेन विश्रान्तिं कुरु, रघुवंशस्य आनन्ददायकः। सर्वे जनाः क्लेशान् सहन्ते, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मात्मनः रक्षायै जागरणं करिष्यामः। भूमौ मम प्रियः रामः अन्यः नास्ति; चिन्तां न कुरु—सत्यं वदामि। तस्य प्रसादेन अहं लोके महतीं कीर्तिं, धर्मलाभं, शुद्धं च सम्पदं प्रार्थये। अतः अहं रामं मित्रं रक्षिष्ये, स सीतया सह शयाने, धनुः हस्ते, कुटुम्बैः सह। अयं वनः मम सर्वं ज्ञातम्; चतुर्दिव्यसेना अपि युध्येत, वयं जयेम। धर्मनिष्ठेन लक्ष्मणेन उक्तः, सर्वे वयं तेन प्रबोधिताः। “कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथस्य रामः भूमौ सीतया सह शयितः। स यं सर्वे देवासुराः अपि युध्यन्तः न जयन्ति—पश्य गुह, स सीतया सह तृणेषु शयितः। दशरथस्य एकमात्रः पुत्रः, सर्वगुणैः तस्य तुल्यः, तपसा दुःखैः च प्राप्तः। तस्य वनवासे राजा दीर्घं जीवितुं न शक्यति; भूमिः शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः श्रान्ताः, क्रन्दनं उपरम्य, राजमहलः अद्य मौनं प्राप्तः। कौसल्या, राजा, मम माता अपि—रात्रौ जीविष्यन्ति इति मे न विश्वासः। मम माता शत्रुघ्नं पालयन्ती जीवेत, किन्तु कौसल्या वीरपुत्रस्य शोकात् न जीवेत। पिता, मनःरथं स्रष्ट्वा, रामं राज्ये न स्थापयन्, शीघ्रं प्रयाति। तस्य गमनकाले, येषां अभिलषितं सिद्धं, ते तस्य अन्त्यकर्म करिष्यन्ति। नगरी, रम्यचत्वरैः, सुशोभितमार्गैः, महापुरैः, रत्नैः भूषिता, गजाश्वरथैः कुटुम्बिताः, वाद्यनिनादैः गुञ्जिताः, सम्पद्भिः पूर्णा, सुखी जनैः समृद्धा, उद्यानवाटिकाभिः शोभिता, उत्सवसमूहैः रम्या—पितुः नगरी सुखेन जनैः विचरिष्यति। यदि सत्येन सह कालः पूर्णः स्यात्, सुरक्षितः वयं अपि नगरीं प्रविशेम। एवं महात्मा भरतः विलपन् स्थितः, रात्रिः व्यतीता। प्रभाते सूर्ये समुत्तीर्य, अहं तयोः केशान् जटायाम् बद्धवान्, भागीरथ्याः तटे, सुखेन तान् विसर्जितवान्। तौ जटाजूटधारी, वल्कलवस्त्रधारी, गजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुः शरासि धारिणौ, तपसि श्रेष्ठौ, सीतया सह प्रस्थितौ, पृष्ठतः वीक्षन्तौ। शृणु वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तसप्तत्युत्तरशीतितमं सर्गम्। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः तत्रैव चिन्तायाम् निमग्नः। स कोमलः, किन्तु महाबलः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, पद्मनेत्रः, युवा, शोभनः। श्वासं किञ्चित् पुनरभिलब्ध्य, गम्भीरशोकात् विवर्णः, हृदयदन्तेन आहतः गजो यथा, सहसा पतितः। भरतः मूर्च्छितं दृष्ट्वा, गुहस्य मुखं वर्णं हिनस्ति, स चिन्तितः, भूकम्पेन कम्पितवृक्षः इव। ततः समीपस्थितः शत्रुघ्नः भरतं आलिङ्ग्य, रुदन्, मूर्च्छितः, शोकाभिभूतः। ततः भरतस्य मातरः, उपवासात् कृशाः, दुःखिताः, पतिसम्पदायाः क्लेशेन पीडिताः, तत्र समागताः। ताः भूमौ पतितं भरतं रुदन्तं परिवृत्य, कौसल्या दुःखात् विवर्णा, अनुगत्य, आलिङ्ग्य। स्नेहपूर्णा गौः वत्सं यथा, तपस्विनी कौसल्या भरतं स्नेहेन आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णेन हृदया रुदन्ती। “पुत्र, ते किमपि व्याधि न स्यात्; अद्य राजवंशस्य जीवितं त्वयि आश्रितम्। त्वां दृष्ट्वा जीवामि, यदा रामः भ्रातृभिः सह गतः; दशरथस्य गमनात्, त्वमेव रक्षकः। पुत्र, लक्ष्मणस्य दुःखं किमपि श्रुतं नास्ति, स यः पत्न्या सह वनं गतः; एकपुत्रायाः माता अपि तं पुत्रं मन्यते।” एवं शोकविह्वलः भरतः, मातृभिः, शत्रुघ्नेन, गुहेन, कौसल्यया च सान्त्वितः, दुःखमग्नः, रामस्य वनवासेन, दशरथस्य निधनस्य च, अयोध्यायाः दुःखपूर्णं वातावरणं अनुभवन्, तत्र स्थितः।