कैकेयीपुत्रः भरतः दुःखस्य महाशैलेन, मोहस्य अनन्तवेगेन, तप्तदण्डेन, क्लेशौषधिभिश्च आर्तः अभवत्। सः दीर्घं निश्वस्य, मनसा अतिव्यग्रः, बुद्ध्या विमूढः, महतीं आपदं प्राप्तः, हृदयतापेन संतप्तः, गणात् पतितवृषभ इव शान्तिं न लब्धवान्। तस्मिन्नेव काले महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सहितः, दुःखार्णवे निमग्नं भरतं समीपमुपेत्य, तं ज्येष्ठभ्रातरं विषये सान्त्वयितुम् अयतत्। ततः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, षष्ठ्युत्तरशीतितमः सर्गः प्रवर्तते इति शृणु। तदा वननिवासी गुहः, महात्मनः लक्ष्मणस्य अनन्तगुणसम्पन्नस्य, उत्तमस्वभावस्य चरितं भरताय आख्यात्। सः उवाच—"लक्ष्मणं गुणसम्पन्नं, उत्तमधनुष्कं, भ्रातरं रक्षितुं सदा जाग्रतं दृष्ट्वा अहं तेन सह संवादं कृतवान्। प्रिय भरत, तव सुखाय अत्र उत्तमशय्या रचिता; त्वं राघवकुलानन्दन, आनन्देन तत्र विश्रान्तिं कुरु। एते सर्वे दुःखसहिष्णवः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मात्मनः अस्य रक्षायै जागरिष्यामः। मम प्रियः रामात् अन्यः कश्चन नास्ति; त्वं मा शुचः, एतत् सत्यं तव पुरतः वदामि। तस्य प्रसादेन अहं लोके महतीं कीर्तिं, धर्मलाभं, शुद्धं च सम्पदं प्रार्थये। अतः अहं रामं स्वजनैः सहितः, धनुष्मन्तं, सीतया सह शयानं, रक्षिष्यामि। अस्मिन्वने किमपि मम अज्ञातं नास्ति; यदि चत्वारि बलानि अपि आगच्छेयुः, तान् संग्रामे जेष्यामः।" एवं धर्मनिष्ठेन महात्मना लक्ष्मणेन उक्तः, वयं सर्वे तेन संतोषिताः। लक्ष्मणः पुनरुवाच—"यदा रामः सीतया सह भूमौ शयितः, तदा अहं कथं निद्रां प्राप्नुयाम्, वा प्राणान् वा, वा सुखं वा? यं न सर्वे देवदानवाः संग्रामे जेतुं शक्नुवन्ति, तं पश्य गुह, इदानीं तृणेषु सीतया सह शयानम्। एष दशरथस्य एकपुत्रः, सर्वगुणसम्पन्नः, तपसा महता च दुःखेन च प्राप्तः। तस्य वनवासेन राजा चिरं न जीविष्यति; नूनं शीघ्रं भूमिः विधवा भविष्यति।" "स्त्रियः क्लान्ताः, आर्तस्वरेण विलपन्त्यः, अद्य राजमहलम् निःशब्दम् जातम्। न कौसल्या, न राजा, न मम माता—कोऽपि एषां रात्रिं न जीविष्यति इति मन्ये। मम माता शत्रुघ्नं पश्यन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरपुत्रवियोगात् नूनं न जीवेत्। पिता अपि मनसः रथं विसृज्य, रामं राज्ये अनभिषिच्य, गमिष्यति। तस्मिन् काले गते पितरि, ये स्वार्थं प्राप्तवन्तः ते तस्य अन्त्यकर्म विधास्यन्ति।" "सा पुरी, रम्यचत्वरायुक्ता, सुप्रवृत्तमहापथा, शोभनगृहप्रासादवती, रत्नैः सुसज्जिता, गजाश्वरथसमाकीर्णा, वादित्रनिनादिता, सर्वसमृद्धिपूर्णा, हृष्टजनसमाकुला, उद्यानवनसमृद्धा, उत्सवसंघातपूर्णा, सा पितुः पुरी प्रजाभिः सुखेन सञ्चरिष्यति। यदि सत्यवदिना सह कालपर्यन्ते सुरक्षितं पुनः प्रतिनिवर्तामः, तदा अपि वयं तां पुरीं हृष्टाः प्रविशेम।" एवं महात्मा भरतः तत्र विलपन् स्थितः, रात्रिः व्यतीयाय। प्रातः सुर्ये उदिते, अहम् उभयोः भगिनीपतिनोः भगीरथ्याः तीरे जटां कृत्वा, तौ सुखेन प्रेषितवान्। तौ जटिलौ वल्कलधारिणौ, गजेन्द्रसमौ, उत्तमधनुष्कौ, बाणासिशस्त्रधरौ, तपसा उत्तमौ, सीतया सह पृष्ठतः निरीक्ष्य निर्जग्मतुः। शृणु श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तत्युत्तरशीतितमः सर्गः। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः तत्रैव विषादे मग्नः, चिन्तायाम् अपतत्। सः कोमलः, किन्तु महाबलः, सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, पद्मविसाललोचनः, नवयौवनसम्पन्नः, रम्यदर्शनश्च। क्षणमेकं श्वासं संधार्य, गाढशोकसमाक्रान्तः, गजः इव हृदयप्रहारात् सहसा भूमौ पतितः। भरतं मूर्छितं दृष्ट्वा, गुहस्य मुखं वर्णं जहाति, सः कम्पमानवृक्ष इव तत्र शोकसमाकुलः अभवत्। तदा समीपस्थितः शत्रुघ्नः, भरतं परिष्वज्य, बाष्पपूर्णलोचनः, मूर्छया पीडितः, उच्चैः रोदितुम् आरब्धवान्। ततः भरतस्य मातरः सर्वाः, उपवासक्लान्ताः, दुःखार्ताः, पत्युः विपत्त्या संतप्ताः, तत्र समागम्य, भूमौ पतितं भरतम् उपवेष्ट्य, अश्रूणि मुमुचुः। तासु सर्वासु कौसल्या, महतीं व्यथां वहन्ती, भरतं अनुसृत्य, स्नेहेन वत्समिव धेनुः, अङ्के समाश्लिष्य, अश्रुभिः सिक्तवदना, शोकदग्धहृदया, विलपन्ती तस्थौ। सा उवाच—"वत्स, त्वां काचित् व्याधिः न बाधते इति मे आशा; अद्य हि अस्य कुलस्य जीवितं त्वयि एव स्थितम्। त्वां दृष्ट्वा अहं जीवामि, यद्यपि रामः भ्रातृभिः सह गतः; दशरथराजे दिवं गते, त्वमेव अस्माकं रक्षिता।