भरतः, कैकेयीपुत्रः, ध्यानगिरिं गुहां कृत्वा, दीर्घश्वासान् तस्य धातवः, शोकवृक्षसमूहं च, क्लेशशृङ्गाणि च, दुःखपर्वतस्य महतः पृष्ठे पतितः, मोहस्य अनन्तबलात् आविष्टः, दाहतृणवनस्य शूलैः, विषादौषधैः च पीडितः, महान् दुःखसागरः अभवत्। सः दीर्घश्वासं विसृजन्, चित्तेन अतिव्याकुलः, चेतसा संमूढः, महतीं आपदं प्राप्तः, हृदयतापेन संतप्तः, गोवृष इव गणात् पतितः, शान्तिं न लब्धुम् अशक्नोत्। तस्मिन् समये, महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सहितः, शोकेन संतप्तं भरतम् उपसृत्य, ज्येष्ठभ्रातरं विषये सान्त्वनां दातुम् अयत्नोत्। शृणु अद्य, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे, अयोध्याकाण्डे, षट्चत्वारिंशदुत्तरशीतितमः सर्गः कथ्यते। ततः वननिवासी गुहः, महात्मनः लक्ष्मणस्य, यस्य गुणाः अप्रमेयाः, तस्य महापुरुषस्य स्वभावं भरताय न्यवेदयत्। सः उवाच— अहम् अस्यां रात्र्याम्, गुणसम्पन्नं लक्ष्मणं, उत्तमं धनुः बाणांश्च धारयन्तं, भ्रातृरक्षणे सदा प्रवृत्तं, जाग्रतः अपृच्छम्। ‘‘प्रिय, तव सुखाय अत्र शय्या सिद्धा अस्ति, तत्र सुखेन विश्रान्तिं कुरु, रघुवंशस्य विभूषण!’’ इति। ‘‘एते जनाः दुःखसहिष्णवः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मरक्षायां जागरिष्यामः। न मम पृथिव्यां रामात् प्रियः अन्यः अस्ति; त्वां प्रति मम वचनं सत्यम्। तस्य प्रसादेन अहम् इह कीर्तिं, धर्मलाभं, शुद्धां च श्रीं प्रार्थये। एवं, रामं मित्रं स्वपन्तं सीतया सह, धनुः हस्ते, बन्धुभिः सह रक्षिष्यामि। अस्मिन्नेव वने मम किञ्चिदपि न अप्रसिद्धम्; चतुरङ्गबलमपि विजेतुं शक्नुयाम।’’ एवं धर्मनिष्ठेन महात्मना लक्ष्मणेन उक्तः, वयं सर्वे तेन प्रसादिताः। लक्ष्मणः पुनः उवाच— ‘‘रामः दशरथात्मजः, भूमौ सीतया सह शयानः, अहम् कथं निद्रां लभेय, जीवितं वा, सुखं वा? यः सर्वैः सुरासुरैः अपि संग्रामे न विजेतुं शक्यः, सः अद्य गवां कुशेषु सीतया सह शयितः। दशरथस्य एकपुत्रः, सर्वगुणैः समन्वितः, महातपसा दुःखेन च प्राप्तः। तस्य वनवासेन राजा दीर्घकालं न जीविष्यति; भूमिः अपि शीघ्रमेव विधवा भविष्यति। नार्यः क्लान्ताः, रुदितं त्यक्त्वा, अद्य राजगृहं निःशब्दं जातम्। कौसल्या, राजा, मम माता च; अहम् न जानामि कः अपि एषां रात्रिम् अतीतुम् अर्हति। मम माता शत्रुघ्नं पश्यन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरसुतस्य शोकात् न जीविष्यति। पितरं मनःरथस्य रश्मिं विसृज्य, रामं राज्ये अनभिषिच्य, प्रेत्य गच्छति। तदा ये स्वार्थसिद्धिम् आप्नुवन्ति, ते तस्य श्राद्धकर्माणि करिष्यन्ति। राजधानी नगरी, रम्यचत्वरैः, सुप्रविष्टैः महापथैः, शोभनगृहैः, राजप्रासादैः, सर्वरत्नैः भूषिता, गजाश्वरथसमाकीर्णा, वादित्रध्वनिपूरिता, सर्वसमृद्ध्या युक्ता, हृष्टजनसमाकुला, उद्यानवनसम्पन्ना, उत्सवसमाजसमृद्धा, पितुः नगरी सुखेन जनान् पश्येत्। यदि सत्यसंधेन सह वयम् अपि, कालात् सम्यक् अतीते, सुरक्षिताः पुनः प्रतियाम, तदा वयं अपि तां पुरीं हृष्टाः प्रविशेम। एवं सः महात्मा भरतः विलपन् तिष्ठन्, रात्रिः व्यतीयाय। प्रातः, सविता उदिते, अहम् तयोः केशवपनं भगीरथ्याः तीरे कारयित्वा, तौ सम्यक् विसृज्य अपश्यम्। तौ जटावल्कलधारिणौ, गजारिव बलिनौ, उत्तमधनुष्मन्तौ, बाणासिशस्त्रपाणीनौ, तपसा श्रेष्ठौ, सीतया सह, पृष्ठतः निरीक्ष्य, जग्मतुः। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तसप्ततितमः सर्गः प्रवर्तते। गुहस्य दुःखदायिनः वचनानि श्रुत्वा, भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अपतत्। सः सौम्यः, महाबलः, सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, पद्मनेत्रः, यौवनसम्पन्नः, मनोहरः, शनैः श्वासम् उपलभ्य, गाढशोकेन आक्रान्तः, हठात् हृदि अंकुशैः विद्ध इव गजः, भूमौ पतितः। भरतम् अचेतनं दृष्ट्वा, गुहस्य मुखम् वर्णं जहात्; सः कम्पमानतरुः इव, तत्रैव संतप्तः। तदा समीपे स्थितः शत्रुघ्नः, भरतं आलिङ्ग्य, अश्रूणि मुमोच, शोकात् मूर्चितः। ततः भरतस्य मातरः सर्वाः, उपवासकर्शिताः, दुःखिता, पतिसंतापपीडिताः, तत्र समागत्य, भूमौ पतितं पुत्रं परितः पर्यवर्तन्त। तत्र कौसल्या, दुःखेन संतप्तचित्ता, भरतं अनुसृत्य, स्नेहगवां वत्सं यथा, आलिङ्ग्य, अश्रूणि मुमोच, शोकाग्निना दग्धहृदा। सा उवाच— ‘‘वत्स, ते काचित् व्याधिः शरीरं न बाधते, किल? अद्य हि अस्य राजवंशस्य प्राणा भवन्ति तव आश्रिता:।