एवं गुहः भरतेन सह संवादं कुर्वन् आसीत्, तदा सूर्यः स्वदीप्तिं निहत्य रात्रिः समुपजाताऽभूत्। सेनां सुव्यवस्थिताम् आलोक्य गुहः तुष्टः सञ्जातः, सः शत्रुघ्नेन सह पुनः स्वशयनस्थानं प्रतिजगाम। तस्मिन्नेव समये धर्मनिष्ठः महात्मा भरतः चिन्ताजातदुःखेन संतप्तः, यद्यपि सः दुःखस्य पात्रं नासीत्। तस्य मनसि अन्तःप्रदीप्तः शोकाग्निः वृक्षं वनदाहेन शुष्कीकृतं यथा दहति, तथा तं संतापयामास। तस्मात् दुःखाग्नेरुत्पन्नः स्वेदः सर्वाङ्गेषु प्रवहन् हिमालयस्य सूर्यकिरणैः तप्तस्य हिमवद्वत् अपसृतः। मननगिरिं गुहां कृत्वा, निःश्वासरत्नानि तस्य खनित्रीव, विषण्णवृक्षसमूहैः, शोकश्रमशिखरैः च सहितः, सः कैकेयीपुत्रः महाशोकगिरिणा, अनन्तमोहवेगैः, दाहबांसैः, क्लेशौषधिभिश्च आक्रान्तः। सः दीर्घं निःश्वस्य, मनसा महान् संतप्तः, चेतसा विमूढः, महतीं विपत्तिम् आपन्नः, हृदयतापेन पीड्यमानः, गणात् पतितः वृषभ इव, न विश्रामम् अलभत। ततः महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सहितः, दुःखार्णवे निमग्नं भरतं समीपमुपेत्य, तं ज्येष्ठभ्रातरं विषये सान्त्वयितुम् उपचक्रमे। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे षष्ठ्युत्तरशीतितमः सर्गः आरभ्यते। ततो गुहः वननिवासी भरतम् प्रति महात्मनः लक्ष्मणस्य, यस्य गुणाः अपाराः, उत्तमं चारित्र्यं आख्यातुम् आरभत। अहम् लक्ष्मणम् उक्तवान्, सः तु जागरूकः, सद्गुणसम्पन्नः, उत्तमं धनुः बाणांश्च धारयन्, भ्रातरं रक्षायै सदा प्रवृत्तः आसीत्। "प्रिय, त्वदर्थं सुखशय्या अत्र रचिता; त्वं सुखेन तत्र विश्रान्तिं कुरु, हे रघुवंशविभूषण। एते जनाः क्लेशेषु अभ्यस्ताः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिष्ठस्य अस्य रक्षायै जागरिष्यामः। मम प्रियतमः रामात् अन्यः नास्ति; त्वं मा शुचः—एवं सत्यमेव तव पुरतः वदामि। तस्य प्रसादेन अहं लोके महतीं कीर्तिम्, धर्मप्राप्तिं, विशुद्धं च ऐश्वर्यं प्रार्थये। एवं प्रियं मित्रं रामं सायुधं सीतया सह, सर्वैः स्वजनैः सहितः रक्षिष्यामि। अस्मिन्नेव वने किंचिदपि मम अज्ञातं नास्ति; चतुरङ्गबलम् अपि विजेतुं शक्नुमः। एवं धर्मनिष्ठेन महात्मना लक्ष्मणेन उक्ताः वयं सर्वे प्रहृष्टाः अभवाम। कथं अहम् निद्रां लभेय, वा प्राणान्, वा सुखम्, यदा दशरथात्मजः रामः सीतया सह भूमौ शेते? सः रामः, यं सर्वे देवासुराः अपि संग्रामे न विजेतुं शक्नुवन्ति, पश्य, गुह, सः अद्य तृणेषु सीतया सह शयितः। एषः दशरथस्य एकपुत्रः, तेन समः सर्वगुणैः, दीर्घतपसा, महत्या च क्लेशेन लब्धः। तस्य वनवासेन राजा न चिरं जीविष्यति; नूनं पृथ्वी अपि शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः, श्रमपरिश्रान्ताः, क्रन्दनं त्यक्त्वा, नूनं अद्य राजमहलम् शान्तम्। न कौसल्या, न राजा, न मम जननी—न कश्चित् अपि अत्रात्र रात्रौ जीविष्यति। मम माता शत्रुघ्नं पालयन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरसुतशोकात् नश्येत्। मम पिता, मनःरथस्य लगाम् उत्सृज्य, रामं राज्ये न स्थापयित्वा, प्रियतमा मृत्युम् यास्यति। तस्मिन् काले पितरि गते, ये स्वार्थं प्राप्तवन्तः ते तस्य संस्कारान् करिष्यन्ति। सा नगरी, रम्यचत्वरैः, सुस्थितमहामार्गैः, शोभनैः प्रासादैः, नानारत्नविभूषितैः च युक्ता, गजैः, अश्वैः, रथैः च संकुला, वादित्रध्वनिभिः नादिता, सर्वसमृद्ध्या पूरिता, हृष्टसमृद्धजनाकीर्णा, उद्यानवाटिकासंपन्ना, उत्सवसमूहैरलंकृता, सा पितुः पुरी लोकं सुखेन सञ्चरन्तं द्रक्ष्यति। यदि सत्यवदिना सह सुरक्षितं काले समाप्ते पुनः प्रतिनिवृत्त्य, वयं अपि तां नगरीं प्रमुदिता प्रविशेम। एवं महात्मा भरतः तत्र शोकमूर्छितः स्थितः, रात्रिः व्यतीयाय। प्रभाते, सूर्ये स्फुटरश्मौ उदिते, अहं तयोः केशान् अत्र भागीरथ्याः तीरे जटाभिः संयोज्य, तौ सम्यक् विसर्जितवान्। तौ जटाचीरधारिणौ, महागजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुः, बाण, खड्गधारिणौ, तपसा समृद्धौ, सीतया सह पृष्ठतः निरीक्ष्य प्रस्थितवन्तौ। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तसप्तत्युत्तरशीतितमः सर्गः आरभ्यते। एवं गुहस्य दुःखयुतं वचनं श्रुत्वा, भरतः तत्रैव चिन्तायाम् अपतत्। सः सौम्यः, सुकुमारः, सिंहस्कन्धः, दीर्घबाहुः, विशालपद्मलोचनः, युवा च मनोहरः। क्षणमेकं श्वासं लब्ध्वा, गाढशोकाभिभूतः, सः सहसा गजः इव हृदयेष्वङ्कुशैः ताडितः, भूमौ पतितः। भरतं मूर्छितं दृष्ट्वा, गुहस्य मुखवर्णः व्यपगतः; सः तत्रैव कम्पितवृक्ष इव संतप्तः अभवत्।