भरतस्य वचनानि श्रुत्वा गुहस्य मुखं हर्षेण प्रसन्नं जातम्। पुनः स हर्षितः भरतं प्रत्युवाच – “धन्यः त्वं, यं पृथिव्यां त्वत्समः कोऽपि नास्ति, यस्य राज्यं यत्नं विना प्राप्तं त्यक्तुम् इच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकान् अनुगच्छति, यः रामं क्लेशे पतितं पुनरानेतुम् इच्छसि।” इत्येवम् गुहः भरतेन सह संवादं कुर्वन्न् अस्तं गतवांश्च सूर्यः, रात्रिः समुपस्थितवती। गुहः सेनायाः व्यवस्थां कृत्वा तुष्टः शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् पुनः विश्रामस्थानं प्रत्यगच्छत्। तत्र भरते महात्मनि धर्मनिष्ठे दुःखं चिन्ताजं समुपपन्नम्, यद्यपि स तादृशं दुःखं नर्हति। राघवस्य अन्तःशोकः तम् दग्धुम् आरभत, यथा दावाग्निना तृणशुष्कं वृक्षं दह्यते। दुःखाग्निसंभूतः स्वेदः सर्वाङ्गेषु प्रवृत्तः, हिमालयः सूर्यकिरणैः तप्तः यथा हिमं विसृजति। भरतः ध्यानगिरिं गुहां कृत्वा, श्वासान् धातुं, विषण्णवृक्षसमूहं, दुःखक्लान्तिशिखरं च स्वस्मिन् अनुभवन्, महद् दुःखगिरिं, अनन्तमोहवेगं, दाहबांबुं, विषादौषधिं च अनुभूय, कैकेयीपुत्रः तेन अभिभूतः। स दीर्घं श्वसन्, मनः विषण्णं, चेतः भ्रमितं, महान् व्यसनं पतितः, हृदयतापेन पीडितः, धेनुप्रसूतः वृषः इव शान्तिं न अलभत्। तदा गुहः महाबुद्धिः स्वजनैः सह दुःखितं भरतं उपसृत्य तस्य ज्येष्ठभ्रातरं विषये सान्त्वयितुम् इच्छन् अभाषत। ततो वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, षष्ठ्युत्तरशीतितमः सर्गः प्रवर्तते। गुहः, वनवासिनः, भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य गुणान् अकथयत् – “अहं लक्ष्मणं अपृच्छम्, स जाग्रतः, गुणसम्पन्नः, उत्तमं धनुः शरांश्च धारयन्, भ्रातरं रक्षायाम् सदा प्रवृत्तः। ‘प्रियः, अत्र ते सुखशय्या कृताः; राघुवंशवर्धन, सुखेन विश्रान्तिं कुरु। सर्वे जनाः क्लेशान् सहन्ते, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मस्य रक्षणार्थं जागरणं करिष्यामः। मम पृथिव्यां रामात् प्रियः कोऽपि नास्ति; चिन्ता नास्ति, सत्यम् इदं तव पुरतः वदामि। तस्य प्रसादेन अहं लोके महतीं कीर्तिं, धर्मलाभं, शुद्धं च श्रीलाभं आशंसामि। एवं सखायं रामं शयानं सीतया सह धनुः हस्ते रक्षिष्यामि, स्वजनैः सह। अत्र वने मम किंचिद् न अप्राप्तम्; चतुर्दिव्यसेनं अपि युद्धे जयेम।’ इत्येवं धर्मनिष्ठेन लक्ष्मणेन उक्तः वयं सर्वे प्रोत्साहिताः। ‘कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथसुतः रामः भूमौ सीतया सह शयानः? यं सर्वे देवदानवाः मिलित्वा युद्धे न विजयं कर्तुं शक्नुवन्ति, तं गुह, पश्य – सः सीतया सह तृणेषु शयानः। दशरथस्य एकमात्रः पुत्रः, सर्वगुणसम्पन्नः, तपसा दुःखेन च प्राप्तः। तस्य वनवासेन राजा दीर्घं न जीवेत्, नूनं पृथिवी शीघ्रं विधवा भवेत्। स्त्रियः क्लान्ताः, उच्चरवः विलापः उपशान्तः; नूनं अद्य राजमहलः निःशब्दः। कौसल्या, राजा, मम जननी च – कोऽपि तेषां रात्रौ जीविष्यति न अपेक्षामि। मम जननी शत्रुघ्नं रक्षयन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरपुत्रं शोकात् विनष्टा भवेत्। राजा, मनःरथं विसृज्य, रामं राज्ये न स्थापयित्वा, मृत्युम् प्राप्नुयात्। तदा तस्य मृत्यौ, ये कामान् प्राप्तवन्तः, तस्य अन्त्यक्रियाः करिष्यन्ति। अयोध्या – रम्यचत्वरैः, सुविस्तारितमार्गैः, भव्यगृहैः, प्रासादैः, सर्वरत्नैः भूषिता; गजैः, अश्वैः, रथैः, वाद्यनिनादैः, सर्वशुभैः, हृष्टसमृद्धजनैः पूर्णा; उद्यानैः, विहारैः, उत्सवसमूहैः संयुक्ता – पितुः नगरी सुखेन जनैः संचरिष्यति। यदि सत्येन सह काले पूर्णे सुरक्षितं पुनः आगच्छामः, तदा वयं अपि नगरीं सुखेन प्रवेशिष्यामः।” इत्येवं महात्मा भरतः शोकं कुर्वन् तस्थौ, रात्रिः व्यतीता। प्रभाते सूर्ये समुत्तीर्य, गुहः तयोः केशान् जटाकृत्य, भागीरथीतीरे सुसुखं विसर्ज्य, तौ दृष्टवान्। तौ जटाजूटधारिणौ, वल्कलवस्त्रधारिणौ, गजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुषशरखड्गधारिणौ, तपसि श्रेष्ठौ, सीतया सह, पृष्ठतः पश्यन्तौ, प्रस्थितौ। ततः वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तसप्तत्युत्तरसर्गः आरभ्यते। गुहस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः तत्रैव श्रुतमात्रे स्थाने चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्।