भरतः गुहं सत्येन संबोधितवान्—"वनवासिनं ककुत्स्थं प्रत्यानीय अहं गमिष्यामि, त्वं अन्यां चिन्तां मा कृथाः, गुह, एष सत्यम् उक्तम्।" भरतस्य वचः श्रुत्वा गुहस्य मुखं प्रमुदितं बभूव, हृष्टः पुनः स भरतं प्रत्यभाषत। स सस्नेहं प्रोवाच—"धन्यः त्वं, यः अक्लिष्टेन राज्येन प्राप्तेन अपि त्यागं कर्तुम् इच्छसि, त्वत्समः पृथिव्यां नास्ति कश्चन।" "यः क्लेशं प्राप्तं रामं प्रत्यानीय इच्छसि, तव यशः लोकेषु अनुगमिष्यति।" इति गुहेन भरतेन सह संवादं कुर्वता सूर्यः तेजः हित्वा रात्रिः समुपस्थिताऽभवत्। गुहः सैन्यं व्यवस्थित्य तृप्तः, शत्रुघ्नेन सह पुनः विश्रामस्थानं प्रतिनिवृत्तः। तदा धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजन्यं दुःखं समुत्पन्नम्, यः दुःखार्हः नासीत्। राघवस्य अन्तःशोको अग्निवत् तृणं दग्धुमिव दावानलः, तं संतापयामास। शोकाग्निसम्भूतः स्वेदः तस्य सर्वाङ्गेभ्यः प्रवव्राज, यथा हिमालयः सूर्यकिरणैः दग्धः हिमं स्रवति। ध्यानगिरिं गुहां कृत्वा, निश्वासरत्नानि, क्लिष्टवृक्षसमूहं, शोकश्रमशिखराणि च, स कैकेयीसुतः महद् दुःखगिरिं, मोहबलम् अनन्तम्, तापबंभीरवंशम्, शोकौषधिसंहतिं च, अभिभूतः। सः दीर्घं निश्वस्य, मनसा विषण्णः, चेतसा व्याकुलः, महतीं विपत्तिं प्राप्तः, हृदयतापेन संतप्तः, गणात् पतितः वृषभ इव, शान्तिं न प्राप। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सह दुःखार्तं भरतं समीपमागत्य ज्येष्ठभ्रातृसंबन्धे सान्त्वनं कर्तुम् अयतत। श्रूयताम्—श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशदुत्तरशीतितमः सर्गः। ततः गुहः वनवासिन्, भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य अनन्तगुणस्य महात्मनः स्वभावं कथयामास। "लक्ष्मणं गुणसम्पन्नं, उत्तमधनुष्कं, भ्रातरं रक्षितुम् अनुदिनं जाग्रतः, अहं संबोधितवान्—‘प्रिय, एष ते सुखशय्या कृताऽस्ति, सुखेन विश्रान्तिः क्रियताम्, रघुवंशवर्धन। एते सर्वे दुःखभाजः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिणं रक्षितुम् अलम्। रामात् प्रियतरः मम नास्ति कश्चन; मा शुचः, एतत् सत्यम्। तस्य प्रसादेन अहं लोके महद्यशः, धर्मसिद्धिं, शुद्धं च श्रियम् इच्छामि। अहं स्वबन्धुभिः सह शय्यायां सीतया सह शयानं रामं रक्षामि। अस्मिन्नेव वने मम किंचित् अप्राप्तं नास्ति; चतुरङ्गबलम् अपि विजेतुं शक्नुमः।’ इत्येवमुक्तः धर्मनिष्ठेन लक्ष्मणेन वयं सर्वे निश्चिन्ताः अभवाम।" "कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथात्मजः रामः सीतया सह भूमौ शयितः? यं न देवा न दानवा युद्धे जेतुं शक्नुवन्ति, सः पश्य, गुह, इदानीं तृणशय्यायां सीतया सह शयितः। एष एकः दशरथस्य पुत्रः, सर्वगुणैः तस्य तुल्यः, तपसा च क्लेशैश्च प्राप्तः। तस्य निर्वासितस्य राजा न चिरं जीविष्यति; निश्चितं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः करुणं रुदित्वा विरमिताः; अद्य राजगृहं निःशब्दं जातम्। कौशल्या, राजा, मम जननी वा—न कश्चित् एषां रात्रौ जीविष्यति। जननी शत्रुघ्नं पश्यन्ती जीवेत्, किन्तु कौशल्या वीरसुतवियोगेन निहता भविष्यति। राजा मनःरथरथं विसृज्य, रामं राज्ये न स्थाप्य, प्रेत्य गमिष्यति। तदा कालः आगते पितुः निधनं प्राप्ते, येषां कामाः सिद्धाः, तैः तस्य क्रियाः विधास्यन्ते।" "नगरं रम्यचत्वरं, सुप्रविष्टमहार्गणम्, प्रासादमन्दिरसमृद्धम्, सर्वरत्नविभूषितम्, गजाश्वरथसमाकीर्णम्, वादित्रनिनादितम्, सर्वसम्पद्विहितम्, हृष्टजनाकीर्णम्, उद्यानोपवनसम्पन्नम्, उत्सवसंघातविभूषितम्—राज्ञः पितुः पुरी जनैः प्रमुदितैः सञ्चरिष्यति। यदि सत्यसंधेन सह वयं कालानुगते सुरक्षिताः प्रत्यागच्छेम, तदा वयं अपि हृष्टाः तां पुरीं प्रविशेम।" एवं विलपन्तं तं राजपुत्रं तिष्ठन्तं रजनी व्यतीयाय। प्रातः सूर्ये समुत्तिष्ठति, अहं तयोः कुटिलकेशवपनं भागीरथ्याः तटे कारयित्वा, सुखेन तौ विसर्जितवान्। तौ जटाचीरधरौ, महावीर्यौ, उत्तमधनुष्कौ, बाणासिपाणिनौ, तपसा श्रेष्ठौ, सीतया सह पुनः पुनः पृष्ठतः पश्यन्तौ निर्जग्मतुः। श्रूयताम्—श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशदुत्तरशीतितमः सर्गः।