भरतः गुहं समुपसृत्य सान्त्वनपूर्वकं वचनमिदं सप्रेममुवाच—"मा कदापि तादृशः कालो दुर्भाग्यजन्यः भवेत्; मां मा संशयस्याः। राघवः मम ज्येष्ठः भ्राता, पित्रा तुल्यः। अहं तु वनवासिनं ककुत्स्थं प्रत्यानेतुं प्रयातः अस्मि; अन्यथा बुद्धिं मा कुरु—गुह, सत्यं ते वदामि।" एवं भरतवाक्यं श्रुत्वा गुहस्य मुखमुदितमभवत्, स च हृष्टः पुनरपि भरतं प्रत्युवाच—"धन्यस्त्वं, त्वत्तुल्यं नरं पृथिव्यां न पश्यामि, यस्त्वं अकृच्छ्रलाभं राज्यं परित्यक्तुमिच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकान् अनुगमिष्यति, यस्त्वं दुःखितं रामं प्रत्यानीय इच्छसि।" एवं गुहेन भरतेन च संवादे सति, सूर्यः तेजो हित्वा रात्रिरभ्येत्य आगच्छत्। गुहः सेनां सुव्यवस्थितां कृत्वा तृप्तिमगमत्, स च शत्रुघ्नेन सह पुनः विश्रामस्थानं प्रतिजगाम। तदा धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजन्यं दुःखं समुत्पन्नम्, यं दुःखं स न अर्हति। राघवस्य अन्तःशोको दावाग्निना दग्धवृक्षस्य गूढाग्नेः इव ताडितः, सर्वाङ्गेभ्यः शोकाग्निसंभूतः स्वेदः स्रवन् हिमालयस्य सूर्यकिरणैः तप्तस्य हिमस्य स्रवणमिव प्रवहन् अभवत्। ध्यानगिरिं गुहां कृत्वा, श्वासान् तस्य खनिजानिव, विषण्णवृक्षसमूहैः, शोकक्लेशशिखरैश्च सह, स कैकेयीसुतः महाशोकगिरिणा, मोहबलप्रवाहेण, तापबांस्पदण्डेन, विषादौषधिभिश्च आहतः अभवत्। स सुदीर्घं श्वसन्, मनसा महता विक्लवः, चेतसा विमूढः, महाप्रापदि पतितः, हृदयतापेन संतप्तः, गणात् पतितः वृषभ इव, शान्तिं न लब्धवान्। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सह, दुःखार्तं भरतं समीपमुपेत्य, तं ज्येष्ठभ्रातरं प्रति सान्त्वनं कर्तुमिच्छन् उपविवेश। श्रृणु, इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे षष्ठ्युत्तरशीतितमः सर्गः प्रवर्तते। ततः गुहः वननिवासी, भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य अनन्तगुणसम्पन्नस्य महात्मनः स्वभावं कथयामास—"अहं गुणसम्पन्नं लक्ष्मणं, यस्य शयने अपि जाग्रतः, उत्तमधनुष्काण्डं, भ्रातृरक्षणपरायणं, तं समभाषे। 'प्रिय, एष ते सुखशय्या विधीयते; तत्र सुखेन विश्रान्तिं कुरु, रघुवंशस्य विभूषण। एते सर्वे दुःखसहाः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिष्ठस्य अस्य रक्षार्थं जागरिष्यामः। मम रामात् प्रियः न कश्चन; मा विषीद—सत्यं तव पुरतः वदामि। तस्य प्रसादात् अहं लोके महतीं कीर्तिं, धर्मलाभं, शुद्धं च महदायुष्यम् इच्छामि। तस्मात् अहं स्वजनैः सह शयितं रामं सीतया सह धनुष्काण्डेन रक्षिष्यामि।' मम एष वनप्रदेशः सर्वथा विज्ञातः; चतुर्दिव्यसेनापि अत्र नः संग्रामे जेतुं न शक्येत।" एवं धर्मनिष्ठेन महात्मना लक्ष्मणेन उक्तः, वयं सर्वे प्रोत्साहिताः अभवाम। स च उवाच—"कथं अहं निद्रां वा, जीवनं वा, सुखं वा प्राप्नुयाम्, यत्र रामः दशरथात्मजः भूमौ सीतया सह शयितः। येन न देवासुराः संग्रामे संयुज्य अपि जेतुं शक्नुवन्ति, स रामः इदानीं तृणशय्यायां सीतया सह विश्रान्तः पश्य।" "एष दशरथस्य एकपुत्रः, सर्वगुणैः पित्रा तुल्यः, तपसा च दुःखैश्च लब्धः। तस्य वनवासेन राजा चिरं न जीविष्यति; नूनं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः, क्रन्दनं त्यक्त्वा, नूनं राजगृहम् अद्य शान्तम्। न कौसल्या, न राजा, न मम माता—कोऽपि एषां रात्रिं न जीविष्यति। मम माता शत्रुघ्नं पालयन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरसुतवियोगात् नूनं म्रियते। पिता अपि मनःरथं विहाय, रामं राज्ये न स्थाप्य, प्रियतमा काले नशिष्यति। तस्मिन्काले गते, पितरि मृते, ये कामान् प्राप्स्यन्ति ते तस्य संस्कारान् करिष्यन्ति।" "सर्वरत्नभूषितानि, रम्यचत्वराणि, सुप्रवृत्तमहामार्गाणि, रम्यभवनप्रासादानि युक्तानि, गजाश्वरथसमाकीर्णानि, वादित्रघोषनिनादितानि, सर्वसंपदुपेतानि, हृष्टजनसमाकुलानि, उद्यानवनसम्पन्नानि, उत्सवसंगमसमृद्धानि, पितुः नगरी प्रजाः सुखेन विचरिष्यन्ति। यदि सत्येन सह वयं कालसंपूर्णे पुनः सुरक्षिताः प्रतिनिवर्तेम, तदा वयं अपि तां नगरीं सुखेन प्रविशेम।" एवं स महात्मा राजपुत्रः विलपन् तिष्ठन्, रात्रिः व्यतीयाय। प्रभाते, उदिते सूर्ये, अहं तयोः भगीरथीतटे जटाभारं विधाय, सम्यक् सुसंस्कार्य, तौ समाश्वास्य प्रेषितवान्। तौ तु जटिलौ वल्कलधारिणौ, महागजयूथपतिसमौ, उत्तमधनुष्काण्डबाणासिशस्त्रधरौ, तपसा परिपूर्णौ, सीतया सह, पृष्ठतो विलोकयन्तौ, वनं प्रविविशतुः।