भरद्वाजाश्रमं प्रति कः पन्थाः, हे गुहे, येन गच्छेयम्? इयं देशा अतीव घना, गङ्गायाश्च तटः दुःसङ्क्रमः इति भरतः प्राज्ञः राजपुत्रः गुहं पप्रच्छ। तस्य वाक्यं श्रुत्वा गुहः वनमार्गविद्, सञ्ज्ञातहस्तः, विनयपूर्वकं प्रत्युवाच—धनुर्धराः कुशलाः सेवकाः त्वां सह अनुगमिष्यन्ति, अहं च त्वया सह यास्यामि, महायशः राजपुत्र। एवं गुहेन उक्ते, भरतः शङ्कां प्रकाशयन् पुनः अपृच्छत्—नूनं त्वं रामं प्रति किञ्चिदपि दुष्टमना न गच्छसि, यस्य कर्माणि निर्मलानि; तवायं महद्बलम् माम् किञ्चिद् संशयम् आवहति। तस्मै गुहे प्रत्युक्तवान् भरतः प्रशान्तया वाचा, या आकाशवत् निर्मला—मा कदापि तादृशः कालः आगच्छेत्, मा मां संशयः कुर्याः। रामः मम ज्येष्ठः भ्राता, पितृसमानः। अहम् अरण्यवासिनं ककुत्थ्सं प्रत्यानीय गन्तुम् इच्छामि; अन्यं मतिं मा कुरु, सत्यं ते वदामि। भरतवचनं श्रुत्वा गुहस्य मुखं हृष्टम् अभवत्, स च हर्षितः पुनः भरतं प्राह—धन्योऽसि त्वं; त्वत्तः समो न कश्चन भूमौ दृश्यते, यस्य राज्यं स्वयमेव प्राप्तं सन् अपि त्यक्तुम् इच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकेषु अनुयास्यति, रामं दुःखितं प्रत्यानीय यः इच्छसि। एवं गुहेन सह संवादम् कुर्वन्तौ भरतौ, सूर्यः तेजो ह्रासयामास, रात्रिः च समीपमुपजगाम। ततः गुहः सैन्यं सुव्यवस्थितं कृत्वा तुष्टः, शत्रुघ्नसहितः पुनः स्वशिविरं प्रतिनिवृत्तः। तस्मिन्नेव समये, धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजन्यः शोकोऽभवत्, यः तेन अयुक्तः आसीत्। हृदि दग्धः राघवः अग्निना इव, यथा वने दावाग्निना शुष्कवृक्षः दह्यते। दुःखाग्निना समुत्थितः स्वेदः तस्य सर्वाङ्गेभ्यः प्रवहन्, यथा हिमालयः सूर्यकिरणैः तप्तः हिमं स्रवति। ध्यानगिरिं गुहां कृत्वा, दीर्घनिःश्वासान् धातूनिव, विषण्णवृक्षसमूहान्, दुःखक्लेशशिखराणि च समालम्ब्य, स कैकेयीसुतः महद् दुःखगिरिं, मोहवातवेगं, तापबांस्पवृक्षं, शोकौषधिं च अन्वभवत्। स दीर्घनिःश्वासः, क्लिष्टचित्तः, विमूढबुद्धिः, विपत्तौ पतितः, हृद्रोगेण पीडितः, गवां पतितः वृष इव, शान्तिं न प्राप। तदा गुहः महाबुद्धिः स्वजनैः सहितः, दुःखार्तं भरतं समीपगतो, भ्रातरं प्रति सान्त्वनं कर्तुं प्रवृत्तः। इति श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः। ततः गुहः वनवासिन्, महात्मनः लक्ष्मणस्य अगण्यगुणस्य, उत्तमस्वभावस्य, भरताय आख्यातवान्। स उवाच—लक्ष्मणं गुणसम्पन्नं, उत्तमधनुरासिनं, भ्रातृरक्षणे सदा प्रवृत्तं, अहं सन्दर्शयामास। प्रियसख, एष ते सुखशय्या विधायते; सुखेन विश्रान्तिं कुरु, रघुवंशवर्धन। इमे सर्वे दुःखसहाः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिष्ठस्य अस्य रक्षणार्थं जागरिष्यामः। मम प्रियतरः रामः लोके नास्ति; मा चिन्तय—सत्यं ते ब्रुवे। तस्य प्रसादात् अहं लोके महतीं कीर्तिं, धर्मलाभं, विशुद्धसमृद्धिं च प्राप्नुयाम्। अतः प्रियं मित्रं रामं स्वजनैः सह, धनुः पाणौ कृत्वा, सीतया सह शयानं अहं रक्षिष्यामि। एष वनं मम अज्ञातं नास्ति; चतुर्दलं अपि बलं युद्धे जेष्यामः। एवं धर्मनिष्ठेन महात्मना लक्ष्मणेन उक्ताः, वयम् सर्वे प्रबोधिताः। कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथात्मजः रामः सीतया सह भूमौ शय्यां करोति। यं न सर्वे अपि देवा दानवाश्च युद्धे पराजयितुं शक्नुवन्ति, स रामः, पश्य गुहे, इदानीं तृणशय्यायां सीतया सह शयानः। एष एकपुत्रः दशरथस्य, तेन समः सर्वगुणैः, तपसा महता दुःखेन च लब्धः। तस्य वनवासेन राजा चिरं न जीविष्यति; नूनं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः उच्चैः क्रोशन्त्यः विरमिताः; नूनं अद्य राजगृहं शून्यं जातम्। न कौसल्या, न राजा, न मम माता अपि, अहं न मन्ये यः कश्चन अपि एषां रात्रिं जीविष्यति। मम माता शत्रुघ्नं पश्यन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरसुतं स्मरन्ती नूनं न जीविष्यति। पिता यः मनःरथं मुमोच, रामं राज्ये न स्थापयित्वा, स अपि न जीविष्यति। तदा काले गते पितरि, ये स्वार्थं प्राप्स्यन्ति, ते तस्य क्रियाः करिष्यन्ति। सा पुरी, सुशोभनचत्वरा, सम्यग्व्यवस्थितविपथाः, रम्यगृहशालासंपन्ना, रत्नैः भूषिता, गजाश्वरथनादेन निनादिता, वादित्रशब्दसमाकुला, सर्वसमृद्ध्या पूर्णा, हृष्टजनसमाकीर्णा च, इति।