एवं उक्तः स बुद्धिमान् धर्मज्ञश्च भरतः निषादाधिपतिं गुहम् युक्तार्थं प्रियं च वाक्यम् उवाच। “सखे, त्वं गुरोः स्नेहितः, यथा मनसि यत्कामं तव, तत्सर्वं सम्पन्नं; त्वमेव हि मम सैन्यस्य सत्कारं कर्तुमिच्छसि।” एवमुक्त्वा महातेजाः भरतः पुनः निषादराजं गुहं मधुरैः वाक्यैः संबोधितवान्— “गुह, कस्य पन्थाः भरद्वाजाश्रमं प्रति गन्तुं योग्यः? एष प्रदेशः घनः, गङ्गातटश्च दुरतिक्रमः।” तस्य धर्मात्मनः भरतस्य वाक्यम् शृत्वा, गुहः वनमार्गविद्, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच— “धनुष्मन्तः कुशलाः सेवकास्त्वां अनुगमिष्यन्ति; अहमपि ख्यातकीर्ते त्वामनुयास्यामि।” पुनश्च सन्देहं प्रकटयन् अब्रवीत्—“महाबाहो, राघवस्य निष्पापस्य तवापराधश्चेदस्ति न, किमर्थं तवेदं महद्बलम्? मनसि मे सन्देहः जायते।” एवं ब्रुवाणं गुहं भरतः शान्तया वाचा, निर्मलया, प्रत्युवाच— “मा तादृशः कालः कदापि आगच्छेत्; मा माम् एवं शङ्कितुमर्हसि। राघवो मम ज्येष्ठभ्राता, पितृसमानः। काकुत्स्थं वनवासिनं प्रत्यानीय गन्तुमिच्छामि; अन्यथा न चिन्तयस्व; सत्यं ते वदामि, गुह।” भरतवचनं श्रुत्वा गुहस्य मुखं हृष्टं बभूव; स हर्षितः पुनः भरतं प्रत्युवाच— “धन्यस्त्वं, यः अक्लिष्टं राज्यं परित्यक्तुमिच्छसि, त्वत्तुल्यो लोके नास्ति। यशश्च ते लोकान् अनुगमिष्यति, यः क्लेशमापन्नं रामं प्रत्यानीय गन्तुमिच्छसि।” एवं गुहभरतयोः संवादे सति, सूर्यः तेजो जहौ, रात्रिश्च समुपस्थिताभूत्। सैन्यं सम्यक् व्यवस्थाप्य गुहः तुष्टः शत्रुघ्नसहितः पुनः स्वशिबिरं प्रतिजगाम। ततः धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजन्यं दुःखं समुपजातम्, यः दुःखस्य योग्यः नासीत्। तस्य राघवस्य अन्तरात्मा दाहेन पीडिता, यथा दग्धवनस्य वृक्षं निहिताग्निः ताडयेत्। शोकाग्निना समुत्पन्नः स्वेदः तस्य सर्वाङ्गेषु प्रवहन्, यथा हिमालयः सूर्यकिरणैः तप्तः स्वहिमं विसृजति। ध्यानशैलं गुहां कृत्वा, निश्वासान् धातुमिव, शोकशाखिनः समूहम्, शोकक्लेशशिखरैः सह— तं कैकेयीसुतं महती शोकपर्वता, मोहबलानन्त्या, दाहवेतसैः, विषादौषधिभिश्च अभिभूतम्। स दुःखितः, दीर्घं निश्वस्य, मनः क्लेशेन विवर्णः, चेतसा मोहितः, महतीं विपत्तिम् आपन्नः, हृदयतापेन पीड्यमानः, गवां पतितः वृषभ इव, विश्रामं न प्राप। ततः गुहः, महाबुद्धिः, स्वजनैः सहितः, दुःखितं भरतं समीपमुपेत्य, भ्रातरं प्रति तं सान्त्वयितुम् उपचक्रमे। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, षट्षष्टितमे सर्गे शृणु। ततः गुहः, वनवासिन्, भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य गुणसम्पदं कथयामास— “सर्वगुणसम्पन्नं लक्ष्मणं, भ्रातरं रक्षितुम् उद्युक्तं, उत्तमधनुष्कं, अहम् अवदं— ‘प्रिय, एष ते सुखशय्या रचिताऽस्ति; सुखेन विश्रान्त्वं, रघुसंनन्दन। एतेषां दुःखसहनं स्वभावः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मात्मनः रक्षायै जागरिष्यामः। मम जीवने रामात् प्रियः कोऽपि नास्ति; मा शुचः, सत्यमेव वदामि। तस्य प्रसादात् अहं लोकप्रसिद्धिं, धर्मलाभं, पुण्यं च समृद्धिं प्रार्थये। एवं रामं सखायं रक्षिष्ये, सशरीरः, सीतया सह, धनुः पाणौ, सर्वैः स्वबान्धवैः सह। अयं वनः मम न ज्ञातं नास्ति; चतुरङ्गबलम् अपि विजेतुम् अर्हामः।’ एवं धर्मनिष्ठेन लक्ष्मणेन उक्तः अस्माकं सर्वेषां मतिरनुगृहीता। सः पुनरुवाच—‘रामः, दशरथस्य पुत्रः, यः देवासुरैः अपि संग्रामे न विजेयेत, स इदानीं सीतया सह कषायशय्यायां शयितः, पश्य गुह। एकः दशरथस्य पुत्रः, सर्वगुणसम्पन्नः, तपसा दीर्घेन सुतः लब्धः। तस्य वनवासात् राजा न चिरं जीविष्यति; पृथिवी च शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः श्रान्ताः, क्रन्दनं त्यक्त्वा, आज्ञाय राजमहलम् अद्य निःशब्दं जातम्। न कौसल्या, न राजा, न मम माता; न कश्चित् तेषां अद्य रात्रौ जीविष्यति। मम माता शत्रुघ्नं पश्यन्ती जीवेत्; किन्तु कौसल्या वीरसुतवियोगात् न जीविष्यति। राजा अपि, मनःरथं विसृज्य, रामं न राज्ये स्थाप्य, प्रेत्य गमिष्यति।