एवमुक्तः स बुद्धिमान् धर्मात्मा भरतः गुहम् निषादाधिपतिं सम्यगर्थयुक्तैः वाक्यैः प्रत्युवाच। "सखा मे गुरोः प्रियः, यद् इच्छसि मम सैन्यस्य सत्कारं कर्तुम्, तत् तवैव सिद्धम्।" इत्युक्त्वा, महातेजाः श्रीमान् भरतः पुनः गुहं निषादाधिपतिं श्रेष्ठैः वाक्यैः सम्बोधितवान्—"कः पन्थाः मया गन्तव्यः भरद्वाजाश्रमं प्रति, हे गुह? अयं देशः अतीव घनः, गङ्गायाश्च तीरम् अतिक्रान्तुम् कठिनम्।" एवं बुद्धिमतः भरतस्य वचनं श्रुत्वा, गुहः वनमार्गविद् सञ्जाताञ्जलिः प्रत्युवाच—"धनुर्भृतः सेवकाः त्वाम् अनुसरिष्यन्ति; अहम् अपि त्वया सह गमिष्यामि, महायशः कुमार।" किन्तु सः सन्देहपूर्वकः अपृच्छत्—"कच्चित् त्वम् पापेन न गच्छसि रामं प्रति, यस्य कर्माणि निर्दोषानि? एष ते महद्बलम् माम् सन्दिग्धम् करोति।" तदा भरतः सान्त्वपूर्वकं स्वच्छानि वचनानि गुहाय प्राह—"मा भूत् कदाचित् तादृशं दुःखकालम्; माम् मा शङ्किथाः। रामः मम ज्येष्ठभ्राता पितुसमः। अहम् वनवासिनम् ककुत्स्थम् प्रतिग्रहीतुं गच्छामि; अन्यथा मा चिन्तय, सत्यं ते ब्रवीमि, हे गुह।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, गुहस्य मुखं हृष्टम् अभवत्, सः प्रमुदितः पुनः भरतं प्राह—"धन्यः त्वम्; त्वत्तः समः कश्चिद् नास्ति भूमौ, यः स्वतः प्राप्तम् राज्यं त्यक्तुम् इच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकेषु चरिष्यति, यः क्लेशमापन्नं रामं प्रत्यानेतुं यतसे।" एवं तयोः संवादे स्थितयोः, सूर्यः तेजो ह्रासयामास, रात्रिः च समीपमुपाजगाम। ततः गुहः सैन्यस्य व्यवस्थां कृत्वा तुष्टः अभवत्, शत्रुघ्नसहितः श्रीमान् पुनः स्वशिविरं प्रतिनिवृत्तः। तस्मिन्नह्नि, धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजं दुःखम् अभवत्, यः दुःखार्हः न आसीत्। राघवस्य अन्तःशोको दाहवत् तं पीडयामास, यथा गुड्हाग्निः तृणैः दग्धं वनं दहति। शोकाग्निसम्भूतः स्वेदः सर्वाङ्गेषु स्रवन्, हिमालयः सूर्यरश्मिभिः तप्तः हिमं यथा स्रवति, तथा सः स्वेदेन सम्पूर्णः अभवत्। भरतः ध्यानगिरिं गुहां कृत्वा, दीर्घनिःश्वासान् रत्नानि इव, शोकश्रमशिखरैः, क्लेशतरुभिः च, दुःखपर्वतैः च, मोहवेगेन च, तापनलवनेन च, विषादोषधिभिः च महता दुःखपर्वतेन अभिभूतः कैकेयीपुत्रः अभवत्। सः दीर्घनिःश्वसन्, क्लेशेन विवर्णचित्तः, स्मृतिविभ्रमात् दुःखेन पतितः, हृदयतापेन पीडितः, गोवृष इव गणात् पतितः, शान्तिं न लब्धवान्। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सह दुःखार्तं भरतं समीपगतम्, भ्रातुः विषये सान्त्वनं दातुम् उपचक्रमे। ततः गुहः वनवासि, भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य अनन्तगुणस्य महापुरुषस्य स्वभावं आख्यातुम् आरब्धवान्। "अहं तं लक्ष्मणं दृष्टवान्, यः निशि जाग्रन्, गुणसम्पन्नः, उत्तमं धनुः बाणांश्च धारयन्, भ्रातृरक्षणे नित्यं प्रवृत्तः।" "प्रिय, अत्र ते सुखमय्या शय्या कृताऽस्ति; सुखेन विश्रान्तिं कुरु, हे रघूनाम् आनन्द। एते जनाः क्लेशसहाः सन्ति, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिष्ठस्य अस्य रक्षायै जागरिष्यामः।" "रामात् प्रियः मम कोऽपि नास्ति; त्वं मा शुचः, सत्यम् एतद् ते वदामि। तस्य प्रसादात् अहम् लोके महतीं कीर्तिं, धर्मलाभं, शुद्धां च समृद्धिं प्राप्स्यामि।" "एवं वयम् सर्वे लक्ष्मणेन महात्मना धर्ममेव पश्यता प्रोत्साहिताः। अहम् प्रियं रामं सीतया सह शयानं धनुः गृहीत्वा स्वबन्धुभिः सह रक्षिष्यामि।" "अस्य वने मम किञ्चिद् अपि अज्ञातम् नास्ति; यद्यपि चतुरङ्गबलम् अपि आगच्छेत्, तदपि वयं संग्रामे विजेष्याम।" "कथं अहम् निद्रां प्राप्नुयाम्, जीवितं वा, सुखं वा, यावत् दशरथात्मजः रामः सीतया सह भूमौ शयीत? यं समरे सर्वे अपि देवाः दानवाः च न अभिभवितुं शक्नुवन्ति, सः अद्य सीतया सह तृणेषु शयीत।" "एष दशरथस्य एकपुत्रः, सर्वगुणैः समन्वितः, महान् तपसा दुःखेन च लब्धः। तस्य निर्वासेन राजा न चिरं जीविष्यति; भूमिः अपि शीघ्रं विधवा भविष्यति।" "स्त्रियः श्रान्ताः उच्चैः क्रोशन्त्यः उपररामुः; नूनं अद्य राजभवनं शून्यं जातम्। न कौसल्या, न राजा, न मम जननी—कोऽपि न जीविष्यति इत्यहम् मन्ये।" "मम माता शत्रुघ्नं पश्यन्ती जीवेत्, किन्तु कौसल्या वीरसुतं स्मरन्ती नूनं न जीविष्यति।" एवं गुहः भरतस्य दुःखं श्रुत्वा, तं सान्त्वयामास भ्रातृविषये।