गुहः भरतं समुपगम्य प्रीत्या उवाच—“आशां करोमि, भवतः सेना भोजनं कृत्वा अद्यात्र रात्रिं स्थास्यति। विविधैः कामैः सत्कार्य, सुपूजिता, श्वः त्वं सैन्येन सह प्रस्थितुमर्हसि।” इत्युक्ते, बुद्धिमान् भरतः, तर्कयुक्तं हितं च वचः गुहं निषादाधिपतिं प्रत्युवाच—“प्रियशिक्ष्यसखा, तव अभिलषितं पूर्णं जातम्; केवलं त्वमेव मम सैन्यस्य सत्कारं कर्तुमिच्छसि।” एवं वदित्वा, तेजस्वी भरतः पुनः गुहं सुसम्मान्य वचोऽब्रवीत्—“कतमेन पन्था भरद्वाजाश्रमं गन्तव्यः, हे गुह? इयं देशः घनः, गङ्गातीरे च कठिनं तरणम्।” तस्य बुद्धिमतः राजपुत्रस्य वचः श्रुत्वा, वनमार्गविद् गुहः अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—“धनुष्मन्तः सेवकाः त्वां अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि महायशः राजन् त्वां अनुसरिष्यामि। किन्तु, त्वं न किमपि अनिष्टं रामाय गन्तुमिच्छसि, यस्य कर्माणि निर्दोषाणि; एषा ते महती सेना संदेहमुत्पादयति।” एवं वदन्तं गुहं सौम्यैः वचोभिः, व्योम्नः शुद्धता समं, भरतः प्रत्युवाच—“मा कदाचिद् दुःखकालः आगच्छेत्; माम् न संशयितुमर्हसि। रामः मम ज्येष्ठभ्राता, पितृसमः। अहं काननवासिनं ककुत्स्थं प्रत्यानयितुमिच्छामि; अन्यथा चिन्तां मा कुरु, गुह, सत्यं वदामि।” भरतस्य वचनं श्रुत्वा, गुहस्य मुखं प्रमोदं प्राप, स च हृष्टः पुनर्भरतं प्राह—“सौभाग्यवान् त्वम्; त्वत्तः समः पृथिव्यां नास्ति, यस्य राज्यं अकृच्छ्रेण प्राप्तं त्यक्तुमिच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकेषु गमिष्यति, यः क्लेशमापन्नं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि।” एवं गुहभरतयोः संवादे, सूर्यः तेजः न्यवर्तयत्, रात्रिः च समुपस्थिताः। सेनायाः व्यवस्थां कृत्वा, गुहः तुष्टः, शत्रुघ्नेन सह पुनः स्वशिबिरं प्रत्यगच्छत्। तदा धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजातं दुःखं समुत्पन्नम्, यद्यपि सः दुःखाय योग्यः नासीत्। अन्तरदाहेन राघवः पीडितः, यथा दग्धवनस्य वृक्षं गुड्ग्धाग्निः दहति। शोकाग्निसंभूतः स्वेदः सर्वाङ्गेभ्यः प्रवहन्, हिमालयस्य सूर्यकिरणैः तप्तस्य हिमनिवह इव। चिन्ताशैले गुहाविव, निश्वासरत्नैः, विषण्णवृक्षसमूहेन, शोकक्लेशशिखरैः च, कैकेयीपुत्रः महतीं दुःखपर्वतां समन्वगच्छत्। मोहबलात् अनन्तेन, शोकतापबांस्प्रकाण्डेन, क्लेशौषधिभिः च सः अभिभूतः। सः दीर्घं निश्वस्य, मनसि बहु दुःखितः, चेतसा विमूढः, महतीं आपदं प्राप्तः, हृदयतापेन संतप्तः, गवां गणात् पतितः वृषभ इव, शान्तिं न लेभे। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सहितः, दुःखार्तं भरतं समीपमुपगम्य, ज्येष्ठभ्रातरं प्रति सान्त्वनं कर्तुमिच्छन् अब्रवीत्। एतस्मिन्नन्तरे, गुहः वनवास्यात्मा, भरतं प्रति लक्ष्मणस्य महात्मनः, अनन्तगुणस्य, उत्तमं स्वभावं कथयामास—“अहं धर्मिष्ठं लक्ष्मणं, उत्तमधनुष्कं, भ्रातृरक्षणनिरतं, जाग्रतः समभाषे। ‘प्रिय, इह ते सुखमय्या शय्या कृताऽस्ति; त्वं रघुनन्दन, तस्यां सुखेन विश्रान्तिम् अनुतिष्ठ। एते जनाः क्लेशशीलाः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मात्मानं रक्षार्थं जागरिष्यामः। मम प्रियतमः रामः पृथिव्यां नास्ति; त्वं मा शुचः—साक्षात् तव पुरतः सत्यम् वदामि। तस्य प्रसादात् अहं लोके महतीं कीर्तिम्, धर्मलाभं, विशुद्धं च धनं प्रार्थये। एवं सखा रामः शयानेन सीतया सह धनुष्मान्, अहं स्वजनैः सह रक्षिष्यामि। अस्मिन्वने मम अज्ञातं किञ्चिद् नास्ति; चतुर्दिव्यसेनया अपि युद्धे जयेम।’ इत्येवं धर्मनिष्ठेन लक्ष्मणेन उक्तः, वयं सर्वे प्रबोधिताः। ‘कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथात्मजः रामः सीतया सह भूमौ शयितः?’ इति। ‘यस्य सकाशे सर्वे देवदानवाः अपि युद्धे न शक्ताः, सः पश्य, गुह, अद्य तृणेषु सीतया सह शयितः। सः दशरथस्य एकः पुत्रः, सर्वगुणसम्पन्नः, तपसा दीर्घेन, महता च श्रमेण प्राप्तः। तस्य वनवासेन राजा न चिरं जीविष्यति; नूनं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः खिन्नाः, क्रन्दनं त्यक्त्वा, अद्य राजगृहे मौनं प्राप्तम्। कौसल्या, राजा, मम जननी च—कोऽपि एषां रात्रिमिमां न जीविष्यति।’” एवं गुहेन भरताय लक्ष्मणस्य धर्मनिष्ठां प्रीतिं चोक्त्वा, सन्तप्तस्य भरतस्य मनः सान्त्वयामास।