सुमन्त्रस्य शुभवचनानि श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं प्रत्युवाच—“गुहो मां पश्यतु।” ततोऽनुज्ञां लब्ध्वा, स्वजनसमेतः प्रमुदितः गुहः भरतस्य समीपमागत्य, प्रणम्य, इदं वचनमुवाच—“एष स्थलं ग्रामरूपं, वयं चाप्यनृतप्रायाः; सर्वे वयं त्वां सूचयामः—स्वस्वसेवकसमाजे तिष्ठ। निसादैः समानीतानि मूलानि फलानि च, नवमांसं च शुष्कमांसं च, बहुधा मृगमांसं चोत्तममधमं चात्रास्ति। त्वदीया सेना खादित्वा इमां रात्रिं यत्र वसेत; यथेष्टमनोरथैः पूजिता, श्वः सैन्येन सह प्रस्थितुमर्हसि।” एवमुक्ते, बुद्धिमान् भरतः गुहं निसादाधिपतिं युक्तयुक्तवाक्यैः प्रत्युवाच—“सखिनः प्रियस्य ममाचार्यस्य चेच्छा पूर्णा; त्वमेवैतद्भूतं महद् बलं पूजितुमिच्छसि।” इति उक्त्वा, तेजस्वी भरतः पुनरपि गुहं प्रशस्तैः वाक्यैः पप्रच्छ—“कतमेन मार्गेण भरद्वाजाश्रमं गन्तव्यम्? घनं हि देशं, दुस्तरं च गङ्गातटम्।” तस्य बुद्धिमतो भरतस्य वचः श्रुत्वा, गुहः वनमार्गविद् अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—“धनुष्मन्तः सेवकास्त्वां सह यास्यन्ति; अहं चापि तव कीर्तिमन्तं पृष्ठतः गमिष्यामि। किं त्वं राघवस्य निष्कलुषकर्मणः प्रतिकूलभावेन गन्तुमिच्छसि? एषा ते महती सेना संशयं जनयति।” एवं वदन्तं गुहं सौम्यैः वाक्यैः स्पष्टरूपैः भरतः प्रत्युवाच—“मा ते सा दुःखकाला कदापि स्यात्; मा मां संशयितुमर्हसि। राघवः मम ज्येष्ठभ्राता पितृसमः। अहं वनवासीं काकुत्थ्सं प्रत्यानेतुं गच्छामि; अन्यथा चिन्ताम् मा कृथाः, सत्यं ते वदामि।” भरतस्य वचनानि श्रुत्वा, गुहस्य मुखं हृष्टं बभूव; स पुनरपि भरतं हर्षेण उवाच—“धन्यस्त्वं; त्वया तुल्यो न कश्चिद् भूमौ दृश्यते, येन स्वयमेव प्राप्तं राज्यं त्यक्तुमिच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकान् अनुगमिष्यति, येन दुःखमापन्नं रामं प्रत्यानेतुं मन्यसे।” एवं तयोः संवादमाने, सूर्यः तेजो जहौ, रात्रिश्च समुपस्थिताऽभूत्। गुहः सैन्यव्यवस्थां कृत्वा तुष्टः, शत्रुघ्नसमेतः पुनः स्वशय्यां प्रत्यगच्छत्। तदा धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजन्यं दुःखं समुत्पन्नम्। तं राघवं दाहोऽन्तरात्मनः पीडयामास, यथा दावाग्निना शुष्कतरुं निःस्विद्यते। शोकाग्निसम्भूतः स्वेदः सर्वाङ्गेभ्यः प्रववृते, यथा हिमवतः सूर्यकिरणैः हिमं स्रवेत्। स्मरणगिरिं गुहां कृत्वा, निःश्वासरत्नानि तस्य धातवः, विषण्णतरूणां समुदायः, शोकक्लेशशिखराणि च तस्य दुःखपर्वतं समुत्कर्षयन्। महतीनां दुःखपर्वतानां, मोहबलानां, तापनलानां, क्लेशौषधीनां च वेगेन स कैकयीपुत्रः अभिभूतः। दीर्घं निश्वस्य, मनसा व्याकुलः, बुद्ध्या मुह्यमानः, महतीं विपत्तिम् आपन्नः, हृदयतापेन पीडितः, गवां गणात् पतितः वृष इव, शान्तिं न लेभे। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वजनैः सह, दुःखार्तं भरतं समीपमागत्य, ज्येष्ठभ्रातरं प्रति सान्त्वनं कर्तुमिच्छन् उपविशत्। ततः गुहः, वननिवासी, भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य, यस्य गुणाः अनन्ताः, उत्तमं चरित्रं कथयामास—“अहं धर्मात्मनं लक्ष्मणं, उत्तमधनुष्कं, निशि जाग्रन्तं, भ्रातुः रक्षणे सदा प्रवृत्तं, अपृच्छम्—‘प्रिय, एष ते सुखशय्या रचिता; सुखेन रमस्व, रघुनन्दन। एते जनाः क्लेशान् सहन्ते, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिणं रामं रक्षार्थं जागरिष्यामः। मम प्रिये रामात् न कोऽपि प्रियतरो लोकेऽस्ति; मा चिंथाः, सत्यमेतद् तव पुरतः वदामि। तस्य प्रसादेन अहं लोके यशः, धर्मलाभं, शुद्धं च वित्तं प्राप्स्यामि। अतः स्वजनैः सह शयने रामं सीतया सह रक्षिष्यामि। अस्मिन्नेव वने मम किंचिद् अज्ञातं नास्ति; चतुर्दिव्यसेनामपि वयं युद्धे जेतुम् अर्हामः।’ इति महात्मना धर्मनिष्ठेन लक्ष्मणेन उक्तः, वयं सर्वे तेन प्रसादिताः। कथं हि अहं निद्रां, जीवितं, वा सुखं प्राप्नुयाम्, यदा दशरथात्मजः रामः सीतया सह भूमौ शयीत?