एवं उक्त्वा गूहः निषादाधिपः मत्स्यमांसमधूनि चोपहाररूपेण गृहीत्वा भरतम् उपससार। तं समीपमागच्छन्तं दृष्ट्वा बुद्धिमान् सौमित्रः सुमन्त्रो विनयसम्पन्नः सारथिः भरतम् अवदत्—"एष गूहः प्रमुखः, सहस्रबन्धुभिः परिवृतः, दण्डकारण्यकुशलः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः सखा च। अतः, हे काकुत्स्थ, निषादराजः गूहः त्वां द्रष्टुमर्हति; नूनं स रामलक्ष्मणयोः स्थितिं वेत्ति।" सुमन्त्रस्य शुभवचनानि श्रुत्वा भरतः शीघ्रं प्रत्युवाच—"गूहः मामुपयातु।" अनुमतिं लब्ध्वा, प्रमुदितः स्वबन्धुभिः सहितः गूहः भरतमुपगम्य, प्रणम्य, इदं वाक्यमुवाच—"एष प्रदेशः ग्रामः, वयं चापि मोहिता अभवाम; सर्वे वयं त्वां सूचयामः—स्वस्वसेवकसमाजे स्थित्वा विश्रान्तिं कुरु।" "निषादैः मूलफलानि समानीतानि, तद्वद नवानि च शुष्काणि च मांसानि, उच्चानि नीचानि च वन्यभक्ष्याणि बहूनि सन्ति। आशां वः सैन्यं खादित्वा एष्याम् रात्रिमिह यापयेत; यथेष्टसंपूजिताः, श्वः सेनया सह प्रस्थितुमर्हथ।" एवं सर्गः पञ्चाशीतितमः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे पाठ्यते। एवं उक्तः भरतः प्राज्ञः तत्त्ववित् गूहं निषादाधिपं युक्तार्थं वाक्यं प्रत्युवाच—"सखे, त्वया यत्काम्यते, तत्सम्पन्नम्; त्वमेव हि मम इदं महदनुजायि सैन्यं सत्कारयितुमिच्छसि।" इति उक्त्वा, तेजस्वी भरतः पुनः गूहं निषादाधिपं प्रशस्तेन वाक्येन अपृच्छत्—"गुह, केन पन्था भरद्वाजाश्रमं गन्तव्यम्? अयं देशः घनः, गङ्गातीरे च गमनं कठिनम्।" तस्य प्राज्ञस्य राजपुत्रस्य वाक्यानि श्रुत्वा, वनमार्गविद् गूहः अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—"धनुर्धराः सेवकाः त्वां अनुगमिष्यन्ति; अहं चापि महायशः त्वां अनुसरिष्यामि।" ततो गूहः संदेहं प्रकटयामास—"नूनं त्वं रामं प्रति पापकृत्येन न गच्छसि, यस्य कर्म निर्मलम्; एष ते महद्वा सैन्यं मम किञ्चित्संशयं जनयति।" एवं वदन्तं गूहं भरतः श्लक्ष्णया वाचा प्रत्युवाच—"मा कदाचित् तादृशं दुःखकालं आगच्छेत्; मां न संशयितुमर्हसि। राघवः मम ज्येष्ठभ्राता, पितृसमः। अरण्यनिवासिनं काकुत्स्थं प्रतिग्रहीतुं गच्छामि; अन्यथा न चिन्तय—गूह, सत्यं वदामि।" भरतवचनं श्रुत्वा गूहस्य मुखं प्रमुदितमभवत्; स च पुनः हृष्टः भरतमुवाच—"धन्यस्त्वं; त्वत्तुल्यः पृथिव्यां नास्ति, यो राज्यं स्वयमेव प्राप्तं त्यक्तुमिच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकेषु गमिष्यति, यः क्लेशं प्राप्तं रामं प्रत्यागन्तुमिच्छसि।" एवं गूहभरतयोः संवादे सति, सूर्यः तेजः जहौ, रात्रिः समुपस्थिताऽभूत्। सेनां व्यवस्थित्य गूहः तुष्टः, शत्रुघ्नेन सह महात्मा पुनः स्वशयने प्रत्यागच्छत्। तदा धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य चिन्ताजातं दुःखं समुपजगाम। तं राघवं दाहोऽन्तरात्मा क्लेशयामास, यथा गुह्याग्निः दग्धं वनं वृक्षं तर्पयति। शोकोद्भूतः स्वेदः सर्वाङ्गेभ्यः प्रववृते, यथा हिमवान् भास्करकिरणैः दग्धः हिमं विसृजति। ध्यानगुहां पर्वतमिव, निश्वासरत्नानि मणिमिव, शोकद्रुमसमूहं वनमिव, क्लेशश्रमशिखराणि शैलमिव, महद्भिः दुःखपर्वतैः, मोहवेगैरनन्तैः, शोशकनलैः, क्लेशौषधिभिः च, कैकेयीसुतः पीडितः अभवत्। दीर्घं निश्वस्य, भग्नचित्तः, मोहाभिभूतः, महतीं विपत्तिम् आपन्नः, हृदयशोकज्वरपीडितः, गवां गणात् पतितः वृषभ इव, शान्तिं न लब्धवान्। तदा महाबुद्धिः गूहः स्वजनैः सह दुःखितं भरतं उपेत्य, भ्रातरं तस्य शान्तिं प्रदातुमिच्छन् वाक्यमुवाच। श्रूयताम् अष्ट्युत्तरशीतितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे। ततः वननिवासी गूहः भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य गुणसम्पदं कथयामास—"मया लक्ष्मणः दृष्टः, यो जागरूकः, गुणसम्पन्नः, उत्तमं धनुः बाणांश्च गृह्णन्, भ्रातरं रक्षितुम् उद्यतः।" "प्रिय, अत्र ते सुखशय्या कृताऽस्ति; राघूनां आनन्द, सुखेन विश्रान्तिं कुरु। एते जनाः क्लेशेषु नित्यं स्थिताः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिणं रामं रक्षितुं जागरिष्यामः।" "मम पृथिव्यां कोऽपि रामात् प्रियतरः नास्ति; त्वं मा शुचः—सत्यं तव पुरतः वदामि। तस्य प्रसादेन लोके महतीं कीर्तिं, धर्मसंपादनं, विशुद्धां च समृद्धिं प्रार्थये। एवं सखा रामः सीतया सह शयानेन, धनुः हस्ते, सर्वैः बन्धुभिः सह, मया रक्षितव्यः।