यदा भरतः अत्र रामेण सन्तुष्टः स्यात्, तदा एषा सेना शुभलक्षणा अद्य एव गङ्गां तरिष्यति इति निश्चित्य, गुहः निषादाधिपः मत्स्य-मांस-मधु-समेतान् उपहारान् गृहीत्वा भरतस्य समीपं जगाम। तं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, सूतः सुमन्त्रः विज्ञाय, धर्मज्ञः सौम्यश्च, भरतम् उक्तवान्—“एषः गुहः, सहस्रबन्धुभिः परिवृतः, दण्डकवनविज्ञः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः सखा च। अतः निषादाधिपः गुहः त्वां द्रष्टुम् अर्हति, नूनम् स रामलक्ष्मणयोः स्थानं वेत्ति।” एवं सुमन्त्रस्य शुभवचनानि श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं प्राह—“गुहः माम् उपविशतु।” अनुमत्य लब्ध्वा, हृष्टः स्वबन्धुभिः परिवृतः गुहः भरतस्य समीपं गत्वा, प्रणम्य इदं वचनम् अब्रवीत्—“एष ग्रामः, वयं च प्रमत्ताः; सर्वे वयं त्वां सूचयामः—स्वस्वसेवकसमाजे तिष्ठ। अत्र निषादैः समानीतं मूलफलं, नवपक्वमांसं, बहुशः मृगमांसं चास्ति। आशां यच्छामि यत् तव सेना भोजनं कृत्वा इमां रात्रिं अत्र वसेत्; यथाकामं सत्कृत्य, श्वः त्वं सैन्येन सह गमिष्यसि।” एवमुक्ते, बुद्धिमान् भरतः गुहं प्रत्युवाच—“त्वं मम सेनां सत्कर्तुम् इच्छसि, एष तव संकल्पः पूर्णः। पुनः स तेजस्वी भरतः गुहं उत्तमवाक्यैः अपृच्छत्—‘कतमेन पन्था भरद्वाजाश्रमं गन्तव्यम्? एष देशः घनः, गङ्गातटश्च दुःखतरः।’” तस्य वाक्यं श्रुत्वा, गुहः वनमार्गवित्, अञ्जलिं कृत्वा उवाच—“धनुर्विदः सेवकाः त्वां अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि त्वया सह यास्यामि, महायशः। किं त्वं पापेन भावेन रामं प्रति गच्छसि? अस्य तव महता सैन्येन मम किञ्चित् संशयः जातः।” एवं ब्रुवाणं गुहं भरतः प्रशान्तया वाचा प्रत्युवाच—“मा कदाचित् एषा आपद् स्यात्; माम् एवमाशङ्कितुम् अर्हसि। रामः ज्येष्ठभ्राता पिता तुल्यः। अहम् अरण्यवासिनं ककुत्स्थं प्रत्यानीय गन्तुम् इच्छामि; अन्यं मतिं मा कुरु, सत्यम् वदामि।” भरतवचनं श्रुत्वा, गुहस्य मुखं हृष्टम् अभवत्, स पुनः भरतम् उत्साहितः उवाच—“धन्यः त्वम्; त्वत्समः पृथिव्यां नास्ति, यः अकामतः प्राप्तं राज्यं त्यक्तुम् इच्छसि। नूनं तव कीर्तिः त्रिषु लोकेषु गमिष्यति, यः कष्टे पतितं रामम् प्रत्यानीय गन्तुम् इच्छसि।” एवम् गुहेन सह संवादं कुर्वाणयोः, सूर्यः तेजः न्यवर्तयत्, रात्रिः च समभवत्। तदा गुहः सैन्यव्यूहं स्थाप्य सन्तुष्टः शत्रुघ्नेन सह स्वस्थानं प्रतिनिवृत्तः। तस्मिन्नेव काले, धर्मनिष्ठस्य भरतस्य चिन्ताजं दुःखम् उत्पन्नम्। तस्य अन्तःशोकाग्निना संतप्तस्य स्वेदः सर्वाङ्गेषु प्रवव्राज, यथा हिमालयः आतपेन पिञ्चितः हिमं स्रवति। ध्यायन पर्वतं गुहां कृत्वा, दीर्घनिःश्वासं रत्नानि इव, शोकतरूणां समूहं, क्लेशशिखराणि च, दुःखपर्वतैः, मोहबलैः, तापनलवनेन, शोकौषधिभिः च सः कैकेयीपुत्रः अभिभूतः अभवत्। स दीर्घं निश्वस्य, मनः शोकसमाकुलम्, बुद्धिः विप्लुतः, महतीं आपदं प्राप्तः, हृदयतापेन पीडितः, गणात् पतितः वृषभ इव शनैः शान्तिं न लेभे। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वबन्धुभिः सहितः, दुःखितं भरतं समीपं गत्वा, भ्रातृविषये तं सान्त्वयितुम् अर्हति। अथ वाल्मीकिना श्रीरामायणे अयोध्याकाण्डे षष्ठ्युत्तरशीतितमः सर्गः प्रवर्तते। ततः गुहः वनचारी भरताय लक्ष्मणस्य महात्मनः अनन्तगुणस्य स्वभावं आख्यातुम् आरब्धवान्—“अहम् गुणसम्पन्नं लक्ष्मणं धनुः शरांश्च गृहीत्वा, भ्रातृरक्षणे सततम् जाग्रतः अपृच्छम्—‘प्रिय, अत्र ते सुखशय्या कृताऽस्ति; सुखेन विश्रान्तिं कुरु, रघुनन्दन। एते जनाः दुःखसहाः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिणः अस्य रक्षायै जागरिष्यामः। पृथिव्यां रामात् प्रियः नास्ति; मा शुचः, सत्यम् प्रतिजाने। तस्य प्रसादेन अहम् इह महतीं कीर्तिं धर्मलाभं च, शुद्धां श्रीं च प्राप्स्यामि।