गुहः, निषादाधिपः, स्वशस्त्रपाणीन् युवान् पञ्चशतान् नाविकान् सम्यक् व्यवस्थितान् कृत्वा, शतानां शतानां नावानां शतशः शतशः तान् स्थापयामास। स चोवाच—यदा भरतः अत्र रामेण सह तुष्टः स्यात्, तदा सौभाग्ययुक्ता एषा सेना अद्य गङ्गां तरिष्यति। एवं उक्त्वा, मत्स्यमांसमधूनि च उपहाररूपेण गृहीत्वा, निषादराजः गुहः भरतम् उपससार। तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः बुद्धिमान् सौशील्ययुक्तश्च सारथिः, भरतम् इदं निवेदयामास—"एष गुहः, सह सहस्रेण बान्धवानां, दण्डकारण्यकुशलः, ज्येष्ठः च तव भ्रातुः सखाच। अतः, निषादाधिपः गुहः त्वां द्रष्टुम् अर्हति, हे काकुत्स्थ, स नूनं जानाति यत्र रामः लक्ष्मणश्च।" सुमन्त्रस्य शुभानि वचांसि श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं प्रत्युवाच—"गुहः माम् उपेतु।" अनुमतिम् लब्ध्वा, प्रमुदितः बान्धवसमवृतः गुहः भरतम् उपेत्य, प्रणम्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—"एष स्थलः ग्रामः, वयं चापि मोहिताः; सर्वे वयं त्वाम् सूचयामः—स्वसेवकसमुदाये स्थीयताम्।" "निषादैः उपनितानि मूलानि फलानि च, तद्वद् तृणमांसं तद्वन्नवान्नं च, बहुशः अरण्यसम्भवम्, उच्चावचं च। आशां वः सेनायाः, भुक्त्वा, इह रात्रिं वसिष्यति; सम्पूजिताः विविधान् कामान् प्राप्य, श्वः सेनया सह प्रस्थितुम् अर्हथ।" एवं सर्गः पञ्चाशीतितमः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे पठ्यते। एवं उक्तः, बुद्धिमान् भरतः, गुहं निषादाधिपं युक्तियुक्तम् अर्थयुक्तं च वचनम् प्रत्युवाच—"त्वदीयं यदिच्छसि, हे गुरुसखा, तत् सम्पूर्णम्; त्वमेव मम सेनायाः पूजार्थम् इच्छसि।" इति उक्त्वा, महातेजाः भरतः पुनः निषादराजम् उत्तमैः वाक्यैः उवाच—"कस्य मार्गेण अहम् भरद्वाजाश्रमं गच्छेयम्, हे गुह? एष देशः अतीव घनः, गङ्गातीरम् च दुःसाध्यम्।" तस्य बुद्धिमतः राजपुत्रस्य वचनम् श्रुत्वा, गुहः वनमार्गवित्, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—"धनुष्मन्तः सेवकाः त्वाम् अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि ख्यातकीर्ते त्वाम् अनुयास्यामि।" तदा सन्देहं कृत्वा गुहः उवाच—"नूनं त्वं पापेन न गच्छसि रामं प्रति, यस्य कर्म निर्दोषम्; एषा महती सेना माम् शङ्कां जनयति।" एवं उक्ते, भरतः गुहं प्रसन्नैः वाक्यैः उत्तरं ददौ—"मा कदापि तादृशः कालः आगच्छेत्; मा माम् आशङ्किष्टाः। राघवः मम ज्येष्ठभ्राता, पितुसमः। अहम् काकुत्स्थं वनवासिनम् आनयितुम् इच्छामि; अन्यथा न चिन्तय—गुह, सत्यम् उक्तम्।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, गुहस्य मुखम् प्रमुदितम् अभवत्; पुनः च सः हृष्टः भरतम् उवाच—"धन्यः त्वम्; त्वत्समानः न कश्चन पृथिव्याम्, यः अक्लिष्टेन राज्यं परित्यक्तुम् इच्छसि। नूनं तव कीर्तिः लोकान् अनुगमिष्यति, यः क्लेशम् प्राप्तं रामम् आनयितुम् इच्छसि।" एवम् गुहेन सह संवादं कुर्वतः भरतः, सूर्यस्य प्रकाशः लुप्तः, रात्रिः च समुपस्थिताः। सेनायाः व्यवस्थां कृत्वा, गुहः तृप्तः, शत्रुघ्नसहितः महात्मा पुनः स्वस्य विश्रामस्थानम् अगच्छत्। तदा चिन्तया समुत्थितः शोकः धर्मे स्थितस्य महात्मनः भरतस्य मनसि समुपजगाम, यो न दुःखाय योग्यः। राघवस्य अन्तरात्मा दग्धः, यथा सुप्ताग्निना वनदग्धवृक्षः। शोकानलसमुत्थः स्वेदः सर्वाङ्गेभ्यः स्रवन्, यथा हिमालयः सूर्यकिरणैः तप्तः हिमं स्रवति। ध्यानगिरिं गुहां कृत्वा, निश्वासरत्नानि तस्य खनिजानि, शोकवृक्षसमूहः, क्लेशश्रमशिखरश्च, एवं महाशोकपर्वतम् अनभिप्रेतबलम् मोहबलम्, तप्तबांसं, दुःखौषधीनि च—कैकेयीसुतः अभिभूतः अभवत्। सः दीर्घं निश्वस्य, मनसा च अत्यन्तम् व्याकुलः, चेतसा च विमूढः, महद् आपद्गतम्, न विश्रामम् अविन्दत्, हृदयतापेन पीडितः, यथा गणात् पतितः वृषभः। तदा महाबुद्धिः गुहः स्वबान्धवैः सहितः, शोकात्यन्तेन पीडितं भरतम् उपेत्य, भ्रातरि तस्य सान्त्वनं कर्तुं प्रचक्रमे। श्रीरामायणे वाल्मीकिना अयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः पठ्यते। ततः गुहः, वननिवासी, भरतम् प्रति महात्मनः लक्ष्मणस्य अनन्तगुणम् आचार्यं कथयामास। स उवाच—"अहं लक्ष्मणं प्रबुद्धम्, सत्गुणसम्पन्नं, उत्तमधनुष्कं, भ्रातृरक्षणे सदा प्रवृत्तम्, अवलोकयामि।" "प्रिय, एष ते सुखशय्या कृताऽस्ति; सुखेन विश्रान्तः भव, हे रघुनन्दन। एते जनाः दु:खसहाः, त्वं तु सुखार्हः; वयं धर्मिष्ठस्य अस्य रक्षणार्थं जागरिष्यामः। मम रामात् प्रियः कश्चन नास्ति; मा शुचः—एतत् सत्यं तव पुरतः वदामि।