स बलवान् भरतः स्वयम् अत्र आगतः, यस्य रथध्वजे कोविदारवृक्षलाञ्छनं विराजते। स निःशादान् बद्ध्वा वा वधं वा अस्माकं कुर्यात्, अथवा पितृणा राज्यात् राघवस्य वनवासेन, कैकेयीपुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं प्राप्नुयात् इति राघववधायापि आगच्छेत्। दशरथात्मजः रामः मम प्रभुः सखा च; तस्मात् तस्य प्रियतमे ये सन्नद्धाः, ते गङ्गातीरे स्थिताः स्युः। ये च बलवन्तः निःशादा गङ्गायाः पार्श्वे वसन्ति, ते सर्वे मांसमूलफलभक्षिणः गङ्गां रक्षन्तु। पञ्चशतानि नवयानां नाविकानां, प्रत्येकशः शतं शतस्य, सन्नद्धाः स्थेयुः। यदा भरतः अत्र रामेण संतुष्टः स्यात्, तदा शुभलक्षणा सेना अद्यैव गङ्गां तरिष्यति। एवमुक्त्वा मत्स्यमांसमधूनि उपहाररूपेण गृहीत्वा, निःशादाधिपः गुहः भरतम् उपससार। तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, धीमान् सौमित्रः सुमन्त्रः भरतम् अवदत्—"एष गुहः प्रमुख्यः, सह सहस्रेण बान्धवानां, दण्डकारण्यविशारदः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः सखा च।" तस्मात्, काकुत्स्थ, गुहः निःशादराजः त्वां पश्यतु; नूनम् स रामलक्ष्मणयोः स्थितिं वेत्ति। सुमन्त्रस्य शुभवचनानि श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं 'गुहः माम् अवलोकयतु' इति व्याहरत्। अनुमत्य लब्ध्वा, प्रमुदितः स्वबान्धवैः परिवृतः गुहः भरतम् उपगम्य प्रणम्येदम् उवाच— "अयं वासो ग्रामः, वयं चापि प्रमुषिताः; सर्वे वयं त्वां सूचयामः—स्वस्वसेवकसमाजे तिष्ठ। निःशादैः आनीतानि मूलफलानि, नवानि च शुष्काणि च मांसानि, बहुशः वन्यं चोत्तमाधमम् अत्र अस्ति। आशासे, तव सेना भुक्त्वा अत्र रजनीं यापयेत्; सर्वकामैः सत्कृता, श्वः त्वं स्वसेनया गमिष्यसि।" एवं सर्गः पञ्चाशीतितमः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आक्षिप्यते। एवमुक्तः, बुधः प्राज्ञः भरतः गुहं निःशादाधिपम् उक्तवान्—"सखे, त्वदीयं यद् इच्छसि, तत् सम्प्राप्तम्; त्वमेव हि मम सैन्यम् अतिथिवत् सत्कर्तुम् इच्छसि।" इति उक्त्वा, तेजस्वी भरतः पुनः गुहं उत्तमैः वचोभिः अपृच्छत्—"गुह, कस्य मार्गेण भरद्वाजाश्रमं गन्तव्यम्? अयं देशः घनः, गङ्गातीरे च गमनम् कठिनम्।" राज्ञः वचनं श्रुत्वा, गुहः वनमार्गविद् अञ्जलिं कृत्वा प्राह—"धनुर्धराः सेवकाः त्वां अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि यशस्विन् त्वां अनुयास्यामि।" अथ, "त्वम् रामे दोषरहिते पापेन न गच्छसि वा?" इति सन्देहं प्रकटयन्, "एष ते महद्बलम् माम् संशययति," इति गुहः अवदत्। तत् श्रुत्वा, भरतः सौम्यैः स्वच्छैः वचोभिः प्रत्युवाच—"मा भूयात् कदापि तादृशं दारुणं कालम्; माम् न संशयः कर्तव्यः। राघवः मम ज्येष्ठः भ्राता पितृसमानः। अहम् वनवासी काकुत्स्थं प्रत्यावर्तयितुम् इच्छामि; अन्यथा न चिन्तय, गुह, सत्यं वदामि।" भरतस्य वचः श्रुत्वा, गुहस्य मुखम् उल्लसितम्; स हर्षितः पुनः भरतम् अवदत्—"धन्यः त्वम्; त्वत्तः समो लोके नास्ति, यः स्वयम् आगतम् राज्यं त्यक्तुम् इच्छसि। नूनम् तव कीर्तिः लोकेषु चरिष्यति, यः क्लिष्टं रामम् प्रत्यावर्तयितुम् इच्छसि।" एवं गुहेन सह संवादं कुर्वाणयोः, सूर्यः तेजः नाशयामास, रात्रिः च समुपजग्मे। सेनायाः व्यवस्थां कृत्वा, गुहः तृप्तः शत्रुघ्नेन सह पुनः स्वस्थानम् अगच्छत्। तत्र महात्मनः धर्मनिष्ठस्य भरतस्य चिन्ताजन्यः शोकः समुत्पन्नः; स दुःखं न युक्तः, धर्मे स्थितः सन्। स राघवः अन्तर्गताग्निना दग्धतरु इव, तप्तोऽभवत्। दुःखाग्निसम्भूतः स्वेदः सर्वाङ्गेषु प्रवव्राज, यथा हिमालयः सूर्यकिरणैः तप्तः स्वहिमं स्रवति। ध्यानगिरिः गुहायाः, निश्वासरत्नानि, शोकशाखिनः, क्लेशशिखराणि, इति चिन्तापर्वतः तं भरतम् आविष्टवान्। महतीनां दुःखपर्वतानां, मोहबलानां, दाहबांसूनां, क्लेशोषधीनां च, स कैकेयीपुत्रः आक्रमितः। स दीर्घनिःश्वासः, क्लेशितचित्तः, मोहावृतः, महदपदं पतितः, शोकातुरः, हृष्टिजलदग्धः वृषभ इव शान्तिं न लेभे। तदा महामतिर्गुहः स्वबान्धवैः सहितः, दुःखितं भरतम् उपगम्य, ज्येष्ठे भ्रातरि तं सान्त्वयितुम् अयच्छत्। शृणु, अष्ट्यशीतितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे।