गङ्गातटे सेनायाः विशालं आवासं दृष्ट्वा निसादराजः गुहः शीघ्रं स्वबन्धुभिः सह संवादं आरभत। सः अवदत्—“एषा महती सेना समुद्रवत् दीप्तिमती तिष्ठति; बहु विचिन्त्यापि तस्याः अन्तं न पश्यामि। नूनं बलवान् भरतः स्वयम् आगतः, यस्य रथध्वजः कोविदारवृक्षेन शोभते। सः निसादान् बन्धयेत् वा, वधयेत् वा; अथवा, यद् रामः दशरथपुत्रः पितृभिः राज्यात् निर्वासितः अस्ति—कैकेयीपुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं इच्छन् तम् हन्तुं सम्भवतः आगच्छति। दशरथपुत्रः रामः मम स्वामी च मित्रं च; तस्यार्थे ये रामभक्ताः, ते गङ्गातटे सज्जाः तिष्ठन्तु। सर्वे निसादाः, ये गङ्गायाः तटे वसन्ति, बलवन्तः समर्थाः च, मांसफलकन्दफलैः जीवन्तः, इह नदीं रक्षन्तु। पञ्चशतानां नाविकानां, शस्त्रधारिणां युवानां च, प्रत्येकशतं शते शते नावसु सज्जाः तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण तुष्टः भवति, तदा एषा सौभाग्यशालिनी सेना अद्य गङ्गां तरिष्यति।” एवं उक्त्वा मत्स्य-मांस-मधु-सम्पदं गृहीत्वा गुहः निसादराजः भरतं प्रति समागच्छत्। तं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, बुद्धिमान् सुमन्त्रः, विनीतः सारथिः, भरतं सूचितवान्—“एषः गुहः, निसादानां प्रमुखः, सह सहस्रबन्धुभिः, दण्डकवनकुशलः, वृद्धः, तव भ्रातुर्मित्रं च।” तस्मात्, काकुत्स्थवंशजः भरतः गुहं द्रष्टुं अनुमोदितः; निसन्देहं सः रामलक्ष्मणयोः स्थितिं जानाति। सुमन्त्रस्य शुभवचः श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं अवदत्—“गुहः माम् पश्यतु।” अनुज्ञां लब्ध्वा, हृष्टः, स्वबन्धुभिः परिवृतः, गुहः भरतं समीपं गच्छित्वा, प्रणम्य, इदं वचनं अवदत्—“एषः प्रदेशः ग्रामः, वयं चापि प्रमादिताः; सर्वे वयं सूचयामः—स्वदाससमाजे तिष्ठ। निसादैः कन्दफलेषु, ताजे शुष्के च मांसे, उच्चावचेषु वन्यभोज्येषु, सर्वं समुपनयितम्। आशां यच्छामि—त्वदीया सेना भोजनं कृत्वा इमं रात्रिं इह वासं करोतु; यथेष्टं सम्मानिताः, श्वः सेनया सह गमिष्यसि।” एवं गुहेन सम्यक् उक्तं श्रुत्वा, भरतः, बुद्धिमान्, तत्त्वज्ञः, निसादराजं गुहं युक्तयुक्तवाक्यैः प्रत्युवाच। “हे गुरुमित्र, तव इच्छा पूर्णा; केवलं त्वं मम सेनायाः सम्मानं इच्छसि।” इदं वचनं उक्त्वा, तेजस्वी भरतः पुनः गुहं उत्तमवाक्यैः अपृच्छत्—“गुह, केन पथेन अहं भरद्वाजाश्रमं गच्छेयम्? एषः प्रदेशः घनः, गङ्गातटः च दुर्भेद्यः।” भरतस्य वाक्यं श्रुत्वा, गुहः, वनमार्गविद्, अञ्जलिं बद्ध्वा अवदत्—“धनुष्मन्तः दासाः त्वया सह गच्छन्ति; अहं चापि तव कीर्तिमतः अनुगच्छामि। नूनं त्वम् रामं प्रति दुष्टभावेन न गच्छसि, यस्य कर्माणि निर्दोषानि; तव महती सेना माम् संशयं जनयति।” एवं उक्ते, भरतः गुहं प्रसन्नवाक्यैः प्रत्युवाच—“कदापि तादृशः अनर्थकालः न भवतु; मां न संशयितुम् अर्हसि। राघवः मम ज्येष्ठः भ्राता, पितृसमः। वनवासी काकुत्स्थं प्रत्यानयितुं गच्छामि; अन्यं चिन्तां मा कुरु—गुह, सत्यम् वदामि।” भरतस्य वचनं श्रुत्वा, गुहस्य मुखं प्रमोदितं, पुनः सः हृष्टः भरतं प्रति अवदत्—“धन्यः त्वम्; भूमौ त्वत्तुलः कोऽपि नास्ति, यः स्वयम् आगतम् राज्यं परित्यक्तुम् इच्छसि। नूनं तव यशः लोकत्रयं अनुगच्छति, यः रामं क्लेशितम् प्रत्यानयितुम् इच्छसि।” एवं गुहः भरतं संवादं कुर्वन् आसीत्; तदानीं सूर्यः तेजः त्यक्त्वा रात्रिः समीपं आगच्छत्। सेनायाः व्यवस्था कृत्वा, गुहः तुष्टः, शत्रुघ्नसहितः पुनः विश्रामस्थलं गतः। ततः, धर्मनिष्ठः महात्मा भरतः चिन्तायाः दुःखेन आक्रान्तः अभवत्, यः दुःखायोग्यः। राघवः अन्तः तापेन दग्धः, यथा अग्निः दावदग्धं वृक्षं गुप्तः दहति। शोकाग्निसम्भूतः स्वेदः सर्वाङ्गेभ्यः प्रसृतः, यथा हिमालयः सूर्यकिरणैः तप्तः हिमं विसृजति। ध्यानगिरिः गुहा, निश्वासाः खनिजाः, शोकवृक्षसमूहः, विषादक्लान्तिशिखरः च, तेन भरतः दुःखगिरिणा आक्रान्तः अभवत्। अनवरतविप्रलम्भबलात्, शोकबम्बूभिः, क्लेशौषधिभिः च, कैकेयीपुत्रः महद् दुःखं अनुभूतवान्।