गङ्गायाः महतीं तटभूमिं समाश्रित्य, भरतः स्वबलस्य महदनुयायिनां च सहितः, सुसज्जितं तेजस्विनं सैन्यम् उत्तमायुधोपकरणैः समालक्ष्य, रामस्य पुनरागमनं चिन्तयन् तत्रैव स्थितवान्। तस्मिन्नेव काले, गङ्गातटे विशालं सैन्यम् उपविष्टं दृष्ट्वा, निषादराजः स्वबान्धवान् शीघ्रं सम्बोधितवान्। स तु महदिदं सैन्यम्, सागरस्येव प्रख्यातं, दृष्ट्वा, चिन्तयन् अपि तस्य अन्तं न पश्यामि। नूनं बलवान् भरतः स्वयम्, कोविदारध्वजं रथमारुह्य, अत्रागतः। स हि निषादान् बद्ध्वा वा, हन्तुं वा शक्नोति; अथवा, यतः दशरथपुत्रः रामः पितृणा राज्यात् निर्वासितः— कैकेय्याः पुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं इच्छन्, रामं हन्तुं सम्भाव्यते। रामः दशरथस्य सुतः, मम स्वामी च सखा च; तस्मात् तस्य कृते, ये तस्मै भक्ताः, तेऽत्र गङ्गातटे सज्जाः सन्तु। ये च निषादाः गङ्गायाः तटे वसन्ति, बलवन्तः समर्थाश्च, तेऽत्रैव स्थित्वा, मांसफलमूलानि भक्षयन्तः, नदीं रक्षन्तु। पञ्चशतानि तरुणानां, सुसज्जितानां, नौकायाः पञ्चशतं नाविकाः, शतानां शतानि विभागेन, सज्जाः सन्तु। यदा भरतः रामेण सह सन्तुष्टः स्यात्, तदा सैषा सौभाग्ययुक्ता सेना अद्यैव गङ्गां तरिष्यति। एवमुक्त्वा, मत्स्यमांसमधूनि च उपहाररूपेण गृहीत्वा, निषादाधिपः गुहः भरतम् उपससार। तं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, बुद्धिमान् सौमित्रः सुमन्त्रः भरतम् उक्तवान्—"स एष गुहः, सहस्रबान्धवसंवृतः, दण्डकावनकुशलः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः सखा च। तस्मात्, काकुत्स्थवंशसम्भूत, निषादराजः गुहः त्वां द्रष्टुम् अर्हति; नूनं स रामलक्ष्मणयोः स्थितिं वेत्ति।" सुमन्त्रस्य शुभं वचनं श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं प्रत्युवाच—"गुहः माम् उपविशतु।" अनुमत्याभ्यां लब्ध्वा, हृष्टः स बान्धवैरन्वितः गुहः भरतम् उपेत्य, प्रणम्य, इदं वचनम् उवाच—"एष ग्रामः, वयं चापि मोहिताः; सर्वे वयं त्वां सूचयामः—स्वस्वसेवकसमाजे स्थित्वा तिष्ठ। मूलानि फलानि च, निषादैः समानीतानि, तद्वत् तृणमांसं च, बहु वन्यं चोत्तमाधमम् अस्ति। आशां बिभेमि यत्, तव सैन्यं भुक्त्वा, अत्रैव रात्रिं यापयिष्यति; पूजितः विविधैः कामैः, श्वः बलसहितः प्रस्थास्यसि।" एवं सर्गान्तरे, भरतः बुद्धिमान् धर्मात्मा च, गुहं निषादाधिपं युक्तयुक्तं वाक्यम् उवाच—"सखा मे गुरोः, तव यदिष्टं तत् कृतम्; त्वमेव हि मम महतीं सेनां पूजितुम् इच्छसि।" एतदुक्त्वा, महाबलः तेजस्वी भरतः, पुनः गुहं निषादाधिपं उत्तमानि वचनानि उवाच—"गुह, केन पन्था ब्रह्मर्षेः भरद्वाजस्याश्रमं गच्छेयम्? एष देशः घनः, गङ्गायाश्च तटम् दुस्तरम्।" तस्य बुद्धिमतः राजपुत्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, गुहः, वनमार्गविद्, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—"धनुष्मन्तः सेवकाः त्वाम् अनुगच्छन्ति; अहम् अपि ख्यातकीर्ते त्वां पृष्ठतः गमिष्यामि।" अथ, "रामे त्वं दुष्टभावेन न गच्छसि, यस्य कर्म निर्दोषम्; तवैतत् महद् बलम् संदेहम् आवहति," इत्युक्ते, भरतः स्निग्धं निर्मलं च वचनं प्रत्युवाच—"मा कदाचिद् एषा विपत्तिः स्यात्; मा माम् एवम् आशङ्किष्ठाः। राघवः मम ज्येष्ठभ्राता, पितृसमः। अहम् अरण्यनिवासिनं काकुत्स्थं प्रत्यानेतुं यामि; अन्यथा न चिन्तय—गुह, सत्यम् उक्तवान्।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, गुहस्य मुखं प्रमुदितम्; स हृष्टः पुनः भरतम् उवाच—"धन्यः त्वम्; त्वत्समः पृथिव्यां नास्ति, यः अकृच्छ्रलब्धं राज्यं परित्यक्तुम् इच्छसि। नूनं तव यशः लोकान् अनुसरिष्यति, यः क्लेशं प्रापितं रामं प्रत्यानेतुं इच्छसि।" एवं गुहस्य भरतेन सह संवादे सति, सूर्यः तेजः परित्यज्य, रात्रिः समुपस्थितवती। तदा गुहः सेना-व्यवस्थानं कृत्वा तुष्टः, शत्रुघ्नसहितः भरतः पुनः विश्रामस्थानं प्रतिजगाम। तस्मिन्नुपवेशने, धर्मनिष्ठः महात्मा भरतः, अनर्हः सन् अपि, चिन्ताजन्यया दुःखवत्याः तप्तिम् उपलभ्य, अन्तःशोकाग्निना दग्ध इव, दीनः बभूव। स राघवः, वनदाहेन शुष्कद्रुममिव, गुह्याग्निना दग्धः, अन्तः क्लेशेन पीडितः। दुःखाग्निना स्रवद् घर्मः सर्वाङ्गेषु प्रवहन्, हिमालयस्येव सूर्यकिरणैः तप्तस्य हिमपातः स्रवेत्। स चिन्तापर्वतं गुहां कृत्वा, निश्वासरत्नानि तस्य धातवः, दुःखितवृक्षसमूहः, शोकश्रान्तिपर्वतैः सहितः, तत्रैव स्थितवान्।