एवं सन्दिश्य भरतः स्वमन्त्रिभिः सह, ते तु सावधानाः मन्त्रिणः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा स्वस्वगणैः सेनां यथास्थानं व्यवस्थितवन्तः। तया च भूषितया सैन्येन, महतीं गङ्गां प्रति सम्यक् विन्यस्य, भरतः रामस्य प्रत्यागमनं चिन्तयन् महात्मभिः स्वजनैः सह तत्रैव स्थितः। तदा गङ्गातटे सेनां निवेशितां दृष्ट्वा निषादाधिपः स्वबान्धवान् शीघ्रं वाक्यम् अब्रवीत्—"इयं महती सेना समुद्रकल्पा दृश्यते; बहु विचिन्त्यापि नास्याः पारमवगच्छामि। नूनं बलसम्पन्नः स्वयं भरतः कोविदारध्वजं रथं समारुह्यागतः। स निषादान् बद्ध्वा वा हन्तुं शक्नोति; अथवा, यतो दशरथात्मजः रामः पित्रा राज्यात् प्रव्राजितः, कैकेयीपुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं प्रार्थयन् तम् हन्तुमिच्छन् आगतः स्यात्। रामो दशरथात्मजः मम प्रभुश्च मित्रं च; तस्मात् ये रामे समर्पिताः ते गङ्गातटे तिष्ठन्तु। ये च गङ्गातटे वसन्ति बलवन्तो निषादाः, ते मांसमूलफलभक्षिणः नदीं रक्षन्तु। पञ्चशतानि नाविकानां, यौवनसम्पन्नानां, शस्त्रधारिणां, शतानि शतानि नावानां प्रति तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण सन्तुष्टो भविष्यति, तदा सौभाग्ययुक्ता सेना गङ्गां तरिष्यति।" इत्युक्त्वा मत्स्यमांसमधूनि उपादाय निषादाधिपः गुहः भरतम् उपससार। तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा बुद्धिमान् विनीतश्च सुमन्त्रः भरतम् उवाच—"एष गुहः, सहस्रबान्धवसंवृतः, दण्डकारण्यविचक्षणः, ज्येष्ठश्च तव भ्रातुः सखाच। तस्मात् निषादाधिपः गुहः त्वां द्रष्टुं अर्हति; नूनम् एव स रामलक्ष्मणयोः स्थितिं वेत्ति।" शुभं वचनं सुमन्त्रस्य श्रुत्वा भरतः शीघ्रं "द्रष्टुं गुहो मम समीपमागच्छतु" इति व्याजहार। अनुज्ञां प्राप्य, हृष्टः स्वबान्धवैः परिवृतः गुहः भरतम् उपेत्य प्रणम्य वाक्यमुवाच—"इदं ग्रामं, वयं चाप्यन्यथा मुषिताः; सर्वे वयं निवेदयामः—स्वस्वसेवकगणे तिष्ठ। अत्र निषादैः मूलफलानि, ताजान्यं च मांसं, बहुशो वन्यं च सन्निहितम्। भवता सह सेना भोजनं कृत्वा रजनीमिह यापयतु; यथेष्टं पूजिता श्वः सेनया सह गमिष्यसि।" एवं श्रुत्वा भरतः प्राज्ञः स धर्मात्मा गुहं प्रत्युवाच—"भगिन्याः सखे, तव यदिष्टं तत्सिद्धम्; त्वमेव ह्येतां मम सेनां पूजयितुमिच्छसि।" पुनः स तेजस्वी भरतः गुहं प्राह—"गुह, केन मार्गेण भरद्वाजाश्रमं गमिष्यामि? अयं देशो घनः, गङ्गातटश्च दुस्तरः।" तद्वाक्यं श्रुत्वा गुहः प्रणिपत्य प्राह—"धनुर्धराः सेवकास्त्वां सहानुगमिष्यन्ति; अहं च त्वया सह यास्यामि। किं तु, त्वं किमर्थं रामे दोषरहिते दुष्टभावेन न गच्छसि? एषा ते महती सेना मम सन्देहं जनयति।" तं तथा ब्रुवन्तं भरतः प्रशान्तया वाचा प्रत्युवाच—"मा कदाचिदेवं दुरितकालः स्यात्; मां मा शङ्किथाः। राघवः मम ज्येष्ठभ्राता पितृसमानः। वनवासिनं काकुत्थ्सं प्रत्याहर्तुं गच्छामि; अन्यथा न चिन्तय, सत्यमेव वदामि।" भरतवचनं श्रुत्वा हृष्टमुखः गुहः पुनरुवाच—"धन्योऽसि; त्वत्तः पृथिव्यां तुल्यो नास्ति, येन त्वया स्वयमेव प्राप्तं राज्यं त्यक्तुमिच्छसि। नूनं यशः सर्वत्र त्वां अनुगमिष्यति, यस्त्वं क्लिष्टं रामं प्रत्याहर्तुमिच्छसि।" एवं गुहः भरतेन सह संवादं कुर्वन् आसीत्, तदा सूर्यः तेजः सन्दधार, रात्रिश्च समुपस्थितवती। सेनां विन्यस्य गुहः तुष्टः, शत्रुघ्नेन सह पुनः स्वशिबिरं प्रतिजगाम। तस्मिन्काले धर्मनिष्ठस्य महात्मनः भरतस्य मनसि चिन्ताजन्यः शोकः समुपजातः। अन्तःशोकवह्निना पीड्यमानः स राघवः, यथा दावाग्निना तप्तः वृक्षः, तथा संतप्तः। तस्य दुःखाग्निसम्भूतः स्वेदः सर्वाङ्गेभ्यः स्रवन्, हिमवतः सूर्यकिरणैः तप्तस्य हिमगिरेरिव हिमार्द्रता निर्गता। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमः (८४) सर्गः, तथा पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमः (८५) सर्गश्च पाठ्यते।