तत्र वीर्यवान् रामस्य सखा गुहो बान्धवैः परिवृतः तं देशं सततं रक्षितुम् अवसत्। तस्यां गङ्गायाः तीरे, यत्र चक्रशकटैः शोभितः, भरतस्य सेनासमूहः समागत्य न्यवसत्। सेनां तां पृष्ठतः आगतां, गङ्गायाश् च पुण्यं जलम् अवलोक्य, वाक्यकुशलः भरतः मन्त्रिभिः सह इत्युवाच—"यथायोग्यं मम सेनां सर्वत्र स्थापयत; विश्रान्त्वा चेमां महतीं नदीं श्वः तरिष्यामः। अद्य तु राज्ञः पितुः श्राद्धार्थं जलदानं कर्तुम् इच्छामि, गङ्गायाः निम्नगं गत्वा।" एवं उक्ते तस्य मन्त्रिणः सावधानाः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा स्वस्वगणैः सेनां यथायोग्यं न्यवेशयन्। ततः सेनां सम्यग्व्यूह्य, शोभमानां शस्त्रसामग्रीभिः, गङ्गातीरे भरतः रामस्य प्रत्यागमनम् आलोकयन्, महात्मभिः सह तत्रैव स्थितवान्। एवमयं चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे समाप्तः। ततः गङ्गायाः तटे सेनां निवेशितां दृष्ट्वा निषादराजः गुहः शीघ्रं स्वबान्धवान् इत्युवाच—"इयं महती सेना समुद्रसमप्रभा दृश्यते; चिन्तयन् अपि तस्य अन्तं न पश्यामि। नूनं स्वबलसमेतः भरतः स्वयम् आगतः, तस्य रथे कोविदारध्वजः दृश्यते। सः वा निषादान् बद्धुम् इच्छति, वा हन्तुम्; अथवा रामस्य राज्यनिर्वासनात् भरतः कैकेयीपुत्रः दुर्लभं राज्यलाभं प्रार्थयन् रामं हन्तुम् इच्छन् आगच्छति। रामः दशरथात्मजः मम स्वामी च सखा च; तस्माद् यस्य यस्य रामे भक्तिः सः गङ्गातीरे सज्जः तिष्ठतु। ये च गङ्गायाः पार्श्वे वसन्ति बाहवः निषादाः, ते मांसमूलफलाशनाः गङ्गां रक्षन्तु। पञ्चशतानि नौकायाः, शस्त्रपाणयः, युवानः, शतशः शतशः तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण सह तृप्तः भविष्यति, तदा सौभाग्ययुक्ता सेना गङ्गां तरिष्यति।" एवं उक्त्वा मीनमांसमध्वादिकं दत्त्वा निषादाधिपः गुहः भरतम् उपससार। तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा बुद्धिमान् सुमन्त्रः सारथिः भरतम् उक्तवान्—"एष निषादानां नायकः गुहः सह सहस्रैः स्वबान्धवैः, दण्डकारण्यकुशलः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः सखा च। अतः कौसल्यानन्दन, गुहः त्वां द्रष्टुम् इच्छति; नूनं स रामलक्ष्मणयोः स्थितिं वेत्ति।" सुमन्त्रस्य शुभं वचनं श्रुत्वा भरतः शीघ्रं "गुहः माम् उपगच्छतु" इति प्राह। अनुज्ञां लब्ध्वा, हृष्टः गुहः बान्धवैः सहितः भरतम् उपगम्य प्रणम्य इदं वचः उवाच—"इदम् ग्रामम्, वयं चापि प्रमत्ताः; सर्वे वयं त्वां सूचयामः—स्वसेवकसमूह एव तिष्ठ। अत्र मूलफलानि, तैः च निषादैः नीतानि, तत्र तृणमांसानि, तत्र च बहूनि वन्यभोज्यानि, उच्चानि नीचानि च। आशां बिभेमि यत् तव सेना भुक्त्वा इमां रात्रिमत्र वासं करिष्यति; यथेष्टं सत्कृत्य, श्वः त्वं सैन्येन सह प्रस्थितः भविष्यसि।" एष पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे समाप्तः। एवं उक्तः भरतः बुद्धिमान् गुहं निषादाधिपं युक्तयुक्तवाक्यैः प्रत्युवाच—"सखा गुरोः, तव यदिष्टं तत्सम्पन्नम्; त्वमेव हि मम सेनां सत्कर्तुम् इच्छसि।" इत्युक्त्वा तेजस्वी भरतः पुनः गुहं श्रेष्ठवाक्यैः पप्रच्छ—"कस्मिन् पन्थानेन भरद्वाजाश्रमं गन्तव्यम्, हे गुह? इयं देशः घनः, गङ्गातीरे च गमनं कष्टम्।" एवं राजपुत्रस्य वचः श्रुत्वा वनमार्गविज्ञः गुहः अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—"धनुष्मन्तः सेवकाः त्वां अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि कीर्तिमन् त्वां अनुसरिष्यामि।" ततोऽपि गुहः चिन्तां प्रकटयामास—"अपराधरहितस्य रामस्य प्रति त्वं दुष्टभावेन न गच्छसि ननु? एषा ते महती सेना मम सन्देहं जनयति।" एवं वदन्तं गुहं भरतः शीतलवाक्यैः व्योम्नः स्पष्टरूपैः प्रत्युवाच—"मा भून्मम कदाचिद् एषा आपद्; त्वं माम् एवमवगच्छ न; राघवः मम ज्येष्ठभ्राता, पितृसमः। अहम् अरण्यवासिनं काकुत्स्थं प्रत्यानीयानेतुं गच्छामि; अन्यथा न चिन्तय—सत्यं ते गुह वदामि।" भरतस्य वचः श्रुत्वा गुहस्य मुखम् हृष्टम् अभवत्; पुनः सः हृष्टः भरतम् उवाच—"धन्यः त्वम्; त्वत्तः समः पृथिव्याम् अन्यः नास्ति, यः अक्लिष्टं प्राप्तं राज्यं त्यक्तुम् इच्छसि। नूनं लोकेषु तव कीर्तिः अनुसरिष्यति, यः क्लेशं प्राप्तं रामं प्रत्यानीयानेतुं इच्छसि।