सर्वे ते सुशुभ्रवस्त्रधारिणः, निर्मलवस्त्रवसनाः, सुवर्णरूप्यपरिष्कृताभरणभूषिताः, विविधानि यानानि समारुह्य शनैः शनैः भरतम् अनुययुः। हृष्टप्रहृष्टा च सा सेना, कैकेयीपुत्रं भरतं भ्रातृभक्तं रामं प्रत्यानीय गन्तुम् उद्युक्तम्, सानन्दम् अन्वगच्छत्। तैः रथैः, वहनैः, अश्वैः, गजैश्च दीर्घं पन्थानम् अतीत्य, ते श्रृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गाम् उपाजग्मुः। तत्र रामस्य सखा, वीर्यशाली गुहः, स्वबन्धुभिः परिवृतः, तं देशं सावधानः पालयन् निवसति स्म। गङ्गातटम् उपगम्य, रथचक्रकुठारसंकुलं तं देशं, सा भरतानुगता सेना तत्रैव न्यवसत्। तां स्वानुगतां सेनां दृष्ट्वा, शुभां च गङ्गां, वाक्यविशारदः भरतः सर्वान् मन्त्रिणः सम्बोधयामास—"यथायोग्यं मम सैन्यम् अत्र सर्वत्र स्थापयत; विश्रान्त्वा वयम् श्वः एतां महतीं नदीं तरिष्यामः।" ततोऽहम् अधुना पितुः श्राद्धकर्मार्थं जले तर्पणं कर्तुम् इच्छामि, इति गङ्गातटे अवतीर्य उक्तवान्। एवमुक्त्वा तस्य मन्त्रिणः सावधानाः प्रत्युवाचुः—"एवं अस्तु" इति; तं च स्वस्वगणैः सैन्यम् उचितेषु स्थानेषु न्यवेशयन्। तथा सुविभक्तं सैन्यम्, विविधोपकरणशोभितम्, गङ्गातटे स्थाप्य, रामस्य प्रत्यागमनम् अनुस्मरन् भरतः महात्मभिः सखिभिः सह तत्रैव स्थितः। एषा श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्याः काव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःअशीतितमः सर्गः। ततः गङ्गातटे सैन्यं निवेशितं दृष्ट्वा निषादराजः गुहः शीघ्रं स्वबन्धून् सम्बोधयामास—"एषा महासेना समुद्रकल्पा दृश्यते; बहु विचिन्त्यापि तस्याः पारं न पश्यामि। नूनं भरत एव बलवान् स्वध्वजं कोविदारचिह्नं रथे स्थापयित्वा आगतः। सः वा निषादान् बद्धुम् इच्छति, वा हन्तुम्; अथवा, यतः रामः दशरथेन पितृणा राज्यात् निर्वासितः, कैकेयीपुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं प्राप्य रामं हन्तुम् इच्छन् आगच्छति। रामः दशरथात्मजः मम प्रभुः सखा च; तस्मात् ये रामभक्ताः, ते अत्र गङ्गातटे सज्जाः तिष्ठन्तु। ये च गङ्गातटवासिनः बलवन्तः निषादाः, ते सर्वे मांसफलमूलाशिनः अत्रैव रक्षां कुर्वन्तु। पञ्चशतं नाविकानां, यौवनयुक्तानां, शस्त्रधारिणां, शतानां शतशः नावां च, सज्जाः सन्तु। यदा भरतः रामेण सह संतुष्टः स्यात्, तदा एषा सौभाग्यवती सेना अद्य गङ्गां तरिष्यति।" एवं समादिश्य, मीनमांसमधुना सह उपहारान् गृहित्वा, निषादाधिपः गुहः भरतम् अभ्यगच्छत्। तं समीपमागतम् अवलोक्य, सुचिरजीवी विनीतः सूतमहाशयः सुमन्त्रः भरतम् उक्तवान्—"एष निषादाधिपः गुहः सहस्रसंख्यैः स्वबन्धुभिः सह आगतः; सः दण्डकारण्यकुशलः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः सखा च। अतः, गुहः निषादराजः त्वां द्रष्टुम् अर्हति, नूनं सः रामलक्ष्मणयोः स्थितिं वेत्ति।" एवं सुमन्त्रवाक्यं श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं प्रत्युवाच—"गुहः माम् पश्यतु।" अनुमतिं लब्ध्वा, प्रहृष्टः गुहः स्वबन्धुभिः परिवृतः भरतम् उपगम्य, प्रणम्य, इदं वचनम् उवाच—"एष ग्रामः, वयं च प्रमत्ताः; सर्वे वयं त्वां निवेदयामः—स्वगणे स्थीयताम्। अत्र निषादैः समुपहृतं मूलफलम्, नवपक्वमांसं, बहुशः वन्यं च विद्यमानम्। आशां वः यथेष्टं पूरयित्वा, अद्य रात्रौ अत्रैव विश्रान्त्वा, श्वः सेनया सह गन्तासि।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः। एवं उक्तः, बुद्धिमान् भरतः तदा निषादाधिपं गुहं युक्तयुक्तमर्थसम्बद्धैः वाक्यैः प्रत्युवाच—"भवतः, मम गुरोः सखायाः, यद् इच्छितं तत् कृतम्; केवलं त्वमेव मम सेनायाः सत्कारं कर्तुम् इच्छसि।" पुनः सः तेजस्वी भरतः गुहं निषादाधिपं उत्तमैः वचोभिः पुनरुवाच—"कः पन्थाः भरद्वाजाश्रमगमनाय, हे गुह? अयं देशः घनः, गङ्गातटश्च कठिनतरः।" भरतस्य वाक्यम् शृत्वा, वनपथज्ञः गुहः अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—"दासाः धनुर्धराः त्वां अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि, महायशः राजन्, त्वाम् अनुसरिष्यामि।" तदा पुनः गुहः भरतम् अपृच्छत्—"नूनं त्वं रामे प्रति दुष्टबुद्ध्या न गच्छसि, यस्य कर्माणि निर्मलानि; एषा तव महासेना माम् सन्देहयति।" एवं उक्ते, भरतः गुहं प्रसन्नैः वाक्यैः व्योम्नः शुद्धिमिव स्पष्टैः प्रत्युवाच—"मा कदाचिद् एषा विपत्तिः भवेत्; माम् एवम् न शङ्कितुम् अर्हसि। राघवः मम ज्येष्ठभ्राता पितृसमः। अहम् अरण्यवासी ककुत्स्थं प्रत्यानीय गन्तुम् इच्छामि; अन्यथा न चिन्तय; सत्यम् ते वदामि, हे गुह।" एवं ते महात्मानः भरतगुहयोः संवादः, गङ्गातटे सेनायाः निवेशः, तर्पणकर्म च, सर्वं धर्मयुक्तया, स्नेहपूर्वकम् अभवत्।