भरतः, कैकेयीपुत्रः, भ्रातृभक्तः, रामं प्रत्यानयितुम् उद्द्युक्तः, सहस्रशः वेदविद् ब्राह्मणैः, गोभिः रथैः च सह, अयोध्यायाः निर्गच्छन् अग्रे गतः। त एव ब्राह्मणाः, शुद्धवस्त्रधारिणः, निर्मलताम्राभरणैः भूषिताः, विविधयानैः शनैः भरतं अनुवर्तन्त। तस्य सेना, हृष्टा प्रमुदिता च, भरतं अनुगच्छन्, गङ्गाम् श्रृङ्गवेरपुरस्य समीपे प्राप्तवती। तत्र, रामस्य मित्रः, वीरः गुहः, स्वजनैः परिवृतः, तं देशं रक्षन्, जागरूकः निवसति स्म। गङ्गातीरं, रथचक्रकुठारैः शोभितम्, सेना भरतं अनुगच्छन्ती तत्र स्थित्वा विश्रामम् अकरोत्। तत्र, अनुगता सेनाम् तथा शुभगङ्गाजलम् दृष्ट्वा, वाक्कुशलः भरतः स्वमन्त्रिणः अब्रवीत्—"यथायोग्यं सर्वत्र मम सेनाम् स्थापयत; विश्रान्त्वा, श्वः अस्माकं महानदीं तरिष्यामः।" तथाऽपि, "अधुना सगराजाय जलं दातुम् इच्छामि, तस्य श्राद्धार्थं नदीं गच्छामि," इति अपि उक्तवान्। तस्य वचनानन्तरम्, मन्त्रिणः सावधानाः, "एवं भवतु," इति प्रत्युक्त्वा, स्वस्वगणैः सेना यथास्थानम् स्थापयन्। ततः, सेना, आयुधसम्पन्ना, गङ्गातटे शोभमानम्, भरतः रामस्य आगमनम् चिन्तयन्, महात्मभिः सह तत्र स्थितः। एषा अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशदधिकाशीतितमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे प्रसिद्धः। तदनन्तरं, गङ्गातटे सेनायाः स्थितिं दृष्ट्वा, निषादराजः गुहः शीघ्रं स्वजनान् सम्बोधितवान्—"एषा महान् सेना, समुद्रवत् दीप्तिमती, अत्र दृश्यते; बहु विचार्यापि, तस्य अन्तं न पश्यामि। नूनं भरतः स्वयम्, महाबलः, कोविदारध्वजेन रथेन आगतः। स निषादान् बद्धुम् वा हन्तुम् वा शक्नोति; अथवा, यतः रामः दशरथपुत्रः पितृणा राज्याद् निष्कासितः, भरतः कैकेयीपुत्रः दुर्लभं राज्यलाभं इच्छन् तं हन्तुं आगच्छति। रामः दशरथपुत्रः मम स्वामी मित्रं च; तस्यार्थे, ये तस्मै भक्ताः, ते गङ्गातटे सज्जाः तिष्ठन्तु। सर्वे निषादाः, बलवन्तः, गङ्गातटे वसन्तः, मांसमूलफलैः जीवन्, इह रक्षां कुर्वन्तु। पञ्चशतानां नाविकानां, शस्त्रधराणां, युवानां, प्रत्येकशतेन शतेन नावः सज्जाः तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण तुष्टः भविष्यति, तदा एषा सेना, सौभाग्ययुक्ता, अद्य गङ्गां तरिष्यति।" एवं उक्त्वा, मत्स्य-मांस-मधुना उपहारम् आदाय, निषादाधिपः गुहः भरतं समीपम् अगच्छत्। तं समीपगच्छन्तम् दृष्ट्वा, सुमन्त्रः, बुद्धिमान् विनीतः सारथिः, भरतं तद् अवदत्—"एष गुहः, प्रधानः, सह सहस्रैः स्वजनैः, दण्डकारण्यकुशलः, वृद्धः, तव भ्रातुः मित्रम्। अतः, निषादराजः गुहः, ककुत्स्थवंशज, त्वां द्रष्टुम् अर्हति; नूनं स रामलक्ष्मणयोः स्थानम् वेत्ति।" सुमन्त्रस्य शुभवचनं श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं उक्तवान्—"गुहः माम् पश्यतु।" अनुमतिं लब्ध्वा, हृष्टः, स्वजनैः परिवृतः, गुहः भरतं उपगम्य, प्रणम्य, इदं वचनं अब्रवीत्—"एषा स्थली ग्रामः, वयं चापि प्रमादिताः; सर्वे वयं सूचयामः—स्वदाससमूहे तिष्ठ। मूलफलानि निषादैः आनितानि, ताजानं शुष्कं च मांसम्, अरण्यसंपन्नं, उच्चं नीचं च भोजनम् अस्ति। आशां करोतु यत् तव सेना, भोजनम् कृत्वा, इमाम् रात्रिम् अत्र यापयेत्; यथेष्टसंपन्नाः, श्वः सेना सह गच्छिष्यसि।" एषा अयोध्याकाण्डस्य पञ्चचत्वारिंशदधिकाशीतितमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे प्रसिद्धः। ततः, गुहेन संबोधितः, बुद्धिमान् भरतः, निषादाधिपं गुहं युक्तवाक्यैः प्रत्युवाच—"तव इच्छा, गुरुमित्र, पूर्णा; त्वमेव मम सेवानुग्रहं इच्छसि।" एवम् उक्त्वा, तेजस्वी भरतः पुनः गुहं उत्तमवाक्यैः अपृच्छत्—"कया पथया भारद्वाजाश्रमं गच्छेयम्, हे गुह? एष प्रदेशः घनः, गङ्गातीरं च दुस्तरम्।" तस्य बुद्धिमतः वचनम् श्रुत्वा, गुहः, वनमार्गकुशलः, अञ्जलिं कृत्वा उक्तवान्—"धनुष्मन्तः सेवकाः त्वां अनुगच्छन्ति; अहम् अपि महायशः त्वां अनुगमिष्यामि।" ततश्च, "नूनं त्वं रामं प्रति दुष्टभावेन न गच्छसि, यस्य कर्माणि निर्दोषानि; तव महती सेना मम किञ्चित् संशयं जनयति," इति गुहः अब्रवीत्। तं वदन्तम्, भरतः गुहं शुद्धवाक्यैः प्रत्युवाच—"कदाचित् तादृशं दुर्भाग्यं मा भवतु; त्वं मां न शङ्कयितुम् अर्हसि। राघवः मम ज्येष्ठभ्राता, पितृतुल्यः।" एवं, भरतः कैकेयीपुत्रः, भ्रातृभक्तः, सेनया, ब्राह्मणैः, गुहेन च सह, गङ्गातटे स्थितः, रामस्य आगमनम् इच्छन्, धर्मयुक्तं मार्गं अनुवर्तते स्म।