रथचक्रध्वनिभिः समाकीर्णे महति सैन्ये भरतस्य पृष्ठतः ग्राम्याः प्रजाः, प्रक्षालकाः, तन्तुवायिनः, नटाः स्वभार्याभिः सहिताः, नाविकाश्च ययुः। सहस्रशः वेदविदः शीलसम्पन्ना ब्राह्मणाः गोभिर्युक्तरथैः भरतं समनुययुः। सर्वे ते सुवेष्टिताः, शुचिवस्त्रधारिणः, शुद्धताम्राभरणविभूषिताः, नानावाहनैः शनैः शनैः भरतं पृष्ठतः अन्वयुः। तदा हृष्टः प्रमुदितः स सेनाञ्जलिः, भ्रातरं प्रति भक्तिमान् कैकेयीपुत्रः भरतः रामानयनाय प्रयातः तं समन्वयत्। रथैः, वाहनैः, अश्वैः, गजैश्च दीर्घमध्वानं गत्वा ते सर्वे शृङ्गवेरपुरसमीपं गङ्गां समुपेयुः। तत्र रामस्य सखा वीर्यवान् गुहो बान्धवैः परिवृतः तं देशं रक्षन् जागरूकः निवसति स्म। गङ्गातटे चक्राक्षैः शोभिते तं सैन्यं भरतस्यानुयायिनं तत्र न्यवसत्। तदा भरतः स्वानुयायिनं सैन्यं च पश्यन्, पुण्यां च गङ्गां वीक्ष्य, मन्त्रिणः सर्वान् उवाच—"यथायोग्यं मम सैन्यं सर्वत्र स्थापयत। विश्रान्त्वा वयमद्य, श्वोऽस्याः महानद्याः पारं यास्यामः। अधुना तु राज्ञः पितुः श्राद्धकर्मणि जलं दातुमिच्छामि, तस्मात् गङ्गामवतीर्य कार्यमुपकरिष्ये।" एवमुक्ते तस्य मन्त्रिणः सावधानाः प्रत्यूल्लिख्य, "एवं भवतु" इत्युक्त्वा स्वस्वगणैः सैन्यं सम्यक् व्यवस्थितवन्तः। तदा सुशोभनायुधोपेतं तं सैन्यं गङ्गातटे व्यूह्य, रामागमनं चिन्तयन् भरतः महात्मभिः स्वजनैः सह तत्र स्थितः। एषा चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे समाप्तः। ततः गङ्गातटे तं सैन्यं निवेशितं दृष्ट्वा निषादराजः गुहः शीघ्रं स्वबान्धवान् संबोधयामास। "इदं महदस्माकं सैन्यं समुद्रकल्पं दृश्यते, न चास्य अन्तं विचिन्त्यापि पश्यामि। नूनं बलवान् भरतः स्वध्वजं कोविदारचिह्नं रथे स्थापयित्वा आगतः। स नः बन्धयेत्, वा हन्याद्वा; अथवा पितृवचनात् रामो वनं गतः, तेन भरतः कैकेयीपुत्रः राज्यलाभकामः तम् हन्तुं समागतः स्यात्। दशरथात्मजः रामः मम स्वामि मित्रं च; तस्मात् ये रामभक्ताः सन्ति ते गङ्गातटे तिष्ठन्तु। ये च गङ्गायाः पार्श्वे वसन्ति बलवन्तः निषादाः, ते मांसमूलफलाशनाः रक्षां कुर्वन्तु। पञ्चशतानि नाविकानां, शस्त्रधारिणः, तरुणाः, शतशः शतशः नाविषु तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण तुष्टः स्यात्, तदा एतत्सैन्यं सौम्यं गङ्गां तरिष्यति।" इति निर्दिश्य, गुहः मीनमांसमधूनि उपहाररूपेण आदाय भरतम् उपससार। तमागच्छन्तं दृष्ट्वा बुद्धिमान् सौमित्रः सुमन्त्रः भरतम् अवदत्—"एष गुहः, सहस्रबान्धवपरिवृतः, दण्डकावनविचक्षणः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुर्मित्रं च। अतः, गुहं निषादाधिपतिं पश्यतु भवान्; नूनं स रामलक्ष्मणयोः स्थानं वेद।" सुमन्त्रवाक्यं श्रुत्वा भरतः शीघ्रं "द्रष्टुमिच्छामि गुहम्" इत्याज्ञापयत्। अनुमत्याभ्यन्तरितः, हृष्टः गुहः बान्धवैरनुगतः भरतस्य समीपं गत्वा प्रणम्य वाक्यमुवाच—"अयमस्माकं निवासः, वञ्चिताः स्म; अतः स्वस्वसेवकगणेन सह स्थीयताम्। मूलफलानि, ताज्यान्यपि, तृणमांसानि च, अरण्ये यथालभ्यम्, उपस्थापितानि। आशां वः यदेतत्सैन्यं भुक्त्वा रात्रिं यापयिष्यति; यथेष्टं सत्कृत्य, श्वः सैन्येन सह गमिष्यथ।" एषा पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे समाप्तः। एवं वचो निषादाधिपतेः श्रुत्वा, प्राज्ञः भरतः तं मित्रं गुहं युक्तप्रयुक्तवाक्यैः प्रत्युवाच। "भवतः प्रीतिरेषा सिध्यति, यः केवलं ममैतद्भृशं सैन्यं सत्कर्तुमिच्छसि।" इत्युक्त्वा, पुनः तेजस्वी भरतः गुहं श्रेष्ठेन वाक्येन पप्रच्छ—"कथं पन्था गन्तव्यः भरद्वाजाश्रमं प्रति? अयं देशः घनः, गङ्गातटश्च दुःखप्रत्यङ्गमः।" राज्ञः वाक्यं श्रुत्वा, वनमार्गवित् गुहः अञ्जलिं कृत्वा प्राह—"धनुर्धराः सेवकाः त्वां अनुगच्छन्तु; अहम् अपि त्वया सह गमिष्यामि, महायशः।" पुनः अवदत्—"कच्चित् त्वं रामं प्रति दुष्टभावेन न यासि? अस्य महती सेना मम सन्देहं जनयति।" तं प्रति भरतः प्रशान्तया वाचा, आकाशशुद्धया, प्रत्युवाच। एवं संक्षेपेण, भरतस्य गङ्गातटगमनं, निषादाधिपतेः गुहस्य सत्कारः, सैन्यनिवेशनं, भरतगुहयोः संवादः च, वाल्मीकिना श्रीरामायणे विस्तरेण वर्णितम्।