एवं तु ते नगरवासिनः स्वस्तिवचनैः परस्परं संवाद्य हृष्टमनसः परस्परं परिष्वज्य गृहान् जग्मुः। तत्र समुपविष्टा ये मान्याश्च नगरजनाश्च, सर्वे जना हर्षसमन्विताः रामदर्शनकाङ्क्षिणः समागताः। तत्र रत्नकाराः, कुशलकुम्भकाराः, तन्तुवायिनः, शस्त्रजीविनश्च समुपस्थिताः। मयूराभरणकर्तारः, दरद्राः, तक्षकाः, छिद्रकाराः, दन्तकाराः, लेपकाः, गन्धवृत्तयश्च तत्र आसन्। सुवर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नापकाः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरापाचकाः च तत्र गच्छन्ति स्म। धावकाः, सूचिकाः, ग्रामजनपदवासिनः, नटाः स्वपत्नीभिः सहिताः, नाविकाश्च अपि तत्र आसन्। सहस्रशः ब्राह्मणाः वेदविदः शिष्टाचारसमन्विताः, गवां तथा रथानां सह भारतम् अन्वयुः। सर्वे ते सुवासिनः शुद्धवस्त्रधारिणः सुवर्णभूषणैः भूषिताः, विविधयानैः शनैः शनैः भरतम् अन्वयुः। सेनापि हृष्टा प्रमुदिता च कैकेयीपुत्रं भरतं भ्रातृस्नेहसमन्वितं प्रत्यागताय गच्छन्तम् अन्वयत्। ते रथैः, वाहनैः, अश्वैः, गजैश्च दीर्घमध्वानं कृत्वा श्रृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गां प्राप्नुवन्। तत्र रामस्य सुहृद् गुहो वीर्यवान् स्वबन्धुभिः परिवृतः तं देशं रक्षन् तिष्ठति स्म। गङ्गातटे चक्रकुठारसंयुक्ते तत्र सा सेना भरतस्यानुयायिनी तस्थौ। तां च सेनां गङ्गायाः पुण्यसलिलां च दृष्ट्वा भरतः वाक्यविशारदः सर्वान् मन्त्रिणः उवाच— "मम सेनां यथायोग्यं सर्वत्र स्थापयत; विश्रान्त्वा वयं श्वः एतां महतीं नदीं तरिष्यामः।" अपि च, "अद्यैव पितुः श्राद्धकर्मार्थं गङ्गायाः सलिलं दातुमिच्छामि," इति स नदीं प्रति अवतीर्य उवाच। तस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा स्वस्वगणैः सेनां यथास्थानं न्यवेशयन्। एवं सम्यगुपस्थितां सेनां शोभनायुधध्वजां गङ्गातटे स्थाप्य, भरतः रामप्रत्यागमनं चिन्तयन् महात्मभिः सह तत्र स्थितः। एष अयोध्याकाण्डस्य चत्वारिंशत्तम्यधिकाष्टाशीतितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे समाप्तः। ततः गङ्गातटे सेनां स्थितां दृष्ट्वा निषादाधिपतिः गुहः स्वबन्धून् शीघ्रं सम्बोधयामास। "इयं महती सेना सागरसमप्रभा दृश्यते; बहु विचिन्त्यापि तस्याः अन्तं न पश्यामि। नूनं बलवान् भरतः स्वध्वजं कोविदारचिह्नं रथे स्थापयित्वा आगतः। सः निषदान् बद्धुं वा हन्तुं वा शक्नोति; अथवा रामः दशरथात्मजः पित्रा राज्यात् प्रव्राजितः। भरतः कैकेयीपुत्रः दुर्लभं राज्यलाभं प्रार्थयन् रामं हन्तुम् आगच्छेत्। रामो दशरथात्मजः मम प्रभुः सखा च; तस्मात् ये रामभक्ताः ते गङ्गातटे तिष्ठन्तु। ये च गङ्गातटे वसन्ति बलवन्तः निषादाः ते मांसमूलफलभोजिनः गङ्गायाः रक्षणाय तिष्ठन्तु। पञ्चशतः नाविकाः युवानः सुवर्मिणः नवशतम् नवशतम् योजयन्तु। यदा भरतः रामेण तुष्टः स्यात्, तदा एषा सेना सौभाग्ययुक्ता गङ्गां तरिष्यति।" इति उक्त्वा, मीनमांसमधुना सहितः गुहः भरतं प्रति जगाम। तं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा सूतः सुमन्त्रः बुद्धिमान् विनीतः च भरतं उवाच— "एष गुहः प्रमुख्यः सह सहस्रेण स्वबन्धूनां, दण्डकावनकुशलः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः सखा च।" तस्मात्, "गुहः निषादाधिपः त्वां पश्यतु; नूनं स रामलक्ष्मणयोः वासस्थानं वेत्ति," इति सुमन्त्रवचः श्रुत्वा भरतः शीघ्रं "गुहः मामुपयातु" इति उवाच। अनुज्ञां लब्ध्वा हृष्टः स्वबन्धुभिः परिवृतः गुहः भरतं उपगम्य प्रणम्येदं वचनमब्रवीत्— "इदं ग्रामम्, वयं च मूढाः; सर्वे वयं त्वां सूचयामः— स्वगणे स्थीयताम्। अत्र निषादैः आमूलफलानि, ताज्यमांसानि, बहूनि वन्यभोजनानि उपन्यस्तानि। भवतः सेना अत्र भोजनं कृत्वा रात्रिं यापयतु; यथेष्टं सत्कारं प्राप्य श्वः त्वया सह प्रस्थितव्यम्।" इति। एष अयोध्याकाण्डस्य पञ्चाशत्तम्यधिकाष्टाशीतितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे समाप्तः। एवं उक्तः भरतः प्राज्ञः विनीतः च गुहं निषादाधिपतिं युक्तयुक्तवाक्यैः प्रत्युवाच— "यद् इच्छसि, त्वं हि ममाचार्यस्य मित्रं, तत् सर्वं कृतं; केवलं त्वमेव मम सेनायाः सत्कारं कर्तुम् इच्छसि।" इति। एवमुक्त्वा महातेजाः भरतः punarapi गुहं निषादाधिपतिं शुभैः वाक्यैः सम्बोधितवान्।