अथ तदा, पुण्ये समवाये सज्जनाः, हृष्टमनसः, रामं सह लक्ष्मणेन द्रष्टुम् उद्ययुः, परस्परं रामकथाभिः सुसंवादं कुर्वन्तः। कथं वा कदाऽहम् अद्य वा तं रामं द्रक्ष्यामः, मेघश्यामं, महाबाहुं, धृतात्मानं, दृढव्रतम्, लोकदुःखहरं चेति हर्षेणोचुः। तं केवलं दृष्ट्वा राघवं, सर्वलोकतमोहरं, उदितसूर्यवत् शोकार्णवं नाशयिष्यतीति मन्यन्ते स्म। एवं परस्परं मधुरं भाषमाणाः, हृष्टाः, शुभाशिषः कुर्वन्तः, नगरजनाः परस्परं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, प्रस्थिताः। तत्र चान्येऽपि, मान्यजनाः नगरवासिनश्च, हर्षिताः, रामदर्शनाय समागताः। रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवायिनः, शस्त्रजीविनश्च तत्र आसन्। शिखिपिच्छकाराः, काष्ठकर्तारः, तक्षकाः, छेदकाः, दन्तकाराः, लेपकाः, गन्धविक्रयिणश्च तत्र दृष्टाः। सुवर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नापकाः, वस्त्रदायिनः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरविक्रयिणश्च अपि तत्र उपस्थिताः। धावकाः, सूचिकाः, ग्रामजनाः, नाटकाः स्वपत्नीभिः सह, नाविकाश्च अपि तत्र आसन्। सहस्रशः वेदविदः ब्राह्मणाः, सदाचारिणः, भारतम् अनुययुः, गवां रथानां च संग्रहेण। सर्वे सुसंस्कृतवस्त्रधारिणः, शुद्धवस्त्रपरिधानाः, दीप्तताम्राभरणधारिणः, विविधान् यानैः शनैः शनैर् भारतम् अनुययुः। सैन्यं च प्रमुदितं, हृष्टमनः, कैकेयीपुत्रं भरतम्, भ्रातृस्नेहसमन्वितं, प्रत्यागमनाय प्रयान्तम्, अन्वयात्। दीर्घमध्वानं रथैः, वाहनैः, अश्वैः, गजैश्च गत्वा, ते शृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गां प्राप्नुवन्। तत्र रामस्य प्रियः सुहृद्, वीर्यवान् गुहो, स्वबान्धवैः परिवृतः, जाग्रद् रात्रौ तं देशं रक्षन् वसति स्म। गङ्गातटे समागता सा भरतसैन्यशोभिता, चक्रैः कुटिलैश्च शोभिता, तत्र स्थिता। तां च समागतां सेनां, शुभां च गङ्गां दृष्ट्वा, भाषापटुर्भारतः सर्वान् मन्त्रिणः उवाच—‘मम सैन्यं यथायोग्यं सर्वत्र स्थाप्यताम्; विश्रान्त्वा श्वः वयं एतां महतीं नदीं तरिष्यामः’ इति। अपि च, ‘इदानीं पितुः श्राद्धाय जलं दातुम् इच्छामि; गङ्गातटे अवतीर्य तद् विधास्ये’ इत्युक्त्वा, मन्त्रिणः, ‘एवं अस्तु’ इति प्रत्युवाचुः, स्वस्वगणैः सैन्यं यथास्थानं न्यवेशयन्। तथा, शोभनायुधसमुपेतं सैन्यं गङ्गातटे व्यवस्थितम्, भरतः रामागमनं चिन्तयन्, महात्मभिः सह तत्रावसत्। एवं गङ्गातटे सैन्यं निवेशितं दृष्ट्वा, निषादराजः स्वबान्धवान् शीघ्रं समाहूय उवाच—‘इयं महती सेना सागरसन्निभा दृश्यते; न चास्य अन्तं पश्यामि। अत्र हि बलवान् स्वयम् भरतः, कोविदारध्वजं रथं समारुह्य, आगतः। स निषादान् बद्ध्वा वा हन्तुं वा शक्नोति; अथवा यतः रामो दशरथात्मजा राज्यात् पितुर्निर्वासितः, कैकेयीपुत्रो भरतः राज्यलाभकाङ्क्षया तं हन्तुं समागतः स्यादिति। रामो दशरथात्मजा मम स्वामी च सखा च; तस्यार्थे येषां स्नेहः अस्ति, तेऽत्र गङ्गातटे तिष्ठन्तु।’ ‘ये च गङ्गातटे वसन्ति बलवन्तो निषादाः, ते सर्वे मांसमूलफलाशिनः अत्रैव तिष्ठन्तु। पञ्चशः शतं नाविकानां, सुशस्त्रधारिणः, युवानः, प्रत्येकशः शतं शतानां नावानां तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण तुष्टः स्यात्, तदा एषा भाग्यवती सेना अद्य गङ्गां तरिष्यति’ इत्युक्त्वा, गुहः निषादाधिपः, मत्स्य-मांस-मधु-समर्पणं गृहित्वा, भरतम् उपससार। तम् आगच्छन्तम् अपश्यन्, सुमन्त्रः प्राज्ञः सौम्यश्च, भरतम् उक्तवान्—‘एष गुहः, सहस्रबान्धवः, दण्डकावनकुशलः, ज्येष्ठः, भ्रातुः तव सखा च। तस्मात्, निषादाधिपः गुहः त्वां द्रष्टुम् अर्हति; न सन्देहः, स रामलक्ष्मणयोः वासस्थानं वेद।’ सुमन्त्रवचनं श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं प्रहृष्टः—‘गुहः माम् उपयातु’ इत्युक्तवान्। अनुज्ञां लब्ध्वा, प्रहृष्टः स्वबान्धवैः परिवृतः, गुहः भरतम् उपगम्य, प्रणम्य, इदं वचनमब्रवीत्—‘अयं वासो ग्रामः; वयं चापि विभ्रमिताः; सर्वे वयं विज्ञापयामः—स्वसेवकसमाजे स्थीयताम्। अत्र निषादैः आनीतानि मूलफलानि, तद्वद नवपक्वमांसानि, बहूनि वन्यभोजनानि उच्चानि नीचानि च सन्ति। आशां वः यच्छामि—भोजनं कृत्वा, इमां रात्रिं अत्रैव यापयन्तु; यथेष्टं सत्कारं लब्ध्वा, श्वः सेनया सह गमिष्यथ’ इति। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःशीतितमं तथा पञ्चाशीतितमं सर्गं पठन्ति।