कैकेयी, सुमित्रा, तथा विश्रुतया कौसल्यया सह, रामस्य पुनरागमनस्य सम्भावनया प्रमोदिता, शोभनैः रथैः समारुह्य ययुः। ताभिः सह महती सभा अपि, रामं लक्ष्मणं च द्रष्टुम् उत्सुकाः, हृष्टहृदयाः, तस्य गुणान् संलपन्त्यः, तत्परस्परं गूढं संवादं कुर्वन्त्यः, प्रस्थिताः। ताः जनाः परस्परं पृच्छन्ति—कदा तं मेघश्यामं, महाबाहुं, धृतात्मानं, सत्यप्रतिज्ञं, दुःखभञ्जनं रामं द्रक्ष्यामः? तस्य केवलं दर्शनात् एव राघवः अस्माकं शोकं निवारयिष्यति, यथा उदितः सूर्यः समस्तस्य जगतः अन्धकारं नाशयति। एवं परस्परं कथयन्त्यः, हृष्टाः, शुभवचनानि भाषमाणाः, नगरवासिनः परस्परं आलिङ्ग्य प्रस्थिताः। तत्र अन्ये अपि, मान्याः सामान्याश्च, हृष्टमनसः, रामस्य समीपं समन्तात् ययुः। तत्र रत्नकाराः, कौशलिनः कुम्भकाराः, तन्तुवायिनः, शस्त्रजीविनः च आसन्। मयूराभरणकर्तारः, काष्ठछेदकाः, तक्षकाः, छिद्रकर्तारः, दन्तकाराः, लेपकाः, गन्धविक्रयिणः च तत्र आसन्। सुवर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नापकाः, वस्त्रकर्तारः, वैद्याः, धूपकर्तारः, सुरापाचकाः च ययुः। धोबिनः, सूचिकर्मिणः, ग्रामजनाः, नाट्यकाराः स्वपत्नीभिः सह, नाविकाः च तत्र आसन्। सहस्रशः ब्राह्मणाः, वेदविदः, सदाचारसम्पन्नाः, गवां रथानां च सहिताः, भरतं अनुव्रजन्। सर्वे सुस्नाताः, शुचिवस्त्रधारिणः, ताम्राभरणैः शोभिताः, विविधानि वाहनानि समारुह्य शनैः भरतम् अन्वगच्छन्। सेना अपि प्रमुदिता, हृष्टा, कैकेयीपुत्रं भरतं भ्रातृभक्तं रामानयनाय यान्तं अन्वगच्छत्। रथैः, वाहनैः, अश्वैः, गजैः च दीर्घं मार्गं गत्वा, ते शृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गां प्राप्तवन्तः। तत्र रामस्य बन्धुः, वीरः गुहः, स्वबन्धुभिः परिवृतः, तं देशं रक्षन्, तिष्ठति स्म। गङ्गातटे, चक्रशकटविन्यस्ते, सा सेना भरतसहितम् उपाविशत्। तत्र, तां सेनां गङ्गाजलस्य च सौम्यदर्शनं दृष्ट्वा, वाक्यविशारदः भरतः मन्त्रिभिः इदं वचनं उवाच—मम सेना यथायोग्यं सर्वत्र स्थाप्यताम्; विश्रान्त्वा, श्वः वयं एतां महतीं नदीं तरिष्यामः। अधुना च अहम् अगतेन राज्ञः पितुः तर्पणार्थं गङ्गायाः तीरे जलं दातुम् इच्छामि। एवं उक्ते, मन्त्रिणः सावधानाः, 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाचुः, स्वस्वगणैः सेनां यथायोग्यं न्यवेशयन्। तथा विभूषितां सेनां गङ्गातटे विन्यस्य, भरतः रामस्य आगमनं चिन्तयन्, महात्मभिः सह तत्र स्थितवान्। एषा श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशीतितमः सर्गः। ततः गङ्गातटे सेनां निवेशितां दृष्ट्वा, निषादाधिपः गुहः शीघ्रं स्वबन्धुभिः सह समभाषत। 'एषा महती सेना, सागरसन्निभा, अत्र दृश्यते; चिन्तयित्वा अपि तस्य अन्तं न पश्यामि। नूनं बलसम्पन्नः स्वयम् भरतः, कोविदारध्वजं रथम् आरुह्य, अत्र आगतः। सः निषादान् बद्धुम् इच्छेत्, अथवा हन्तुम्; अथवा, यतः रामः दशरथेन पित्रा राज्यात् निर्वासितः—कैकयीपुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं प्रार्थयन्, तं हन्तुम् आगच्छेत्। रामो दशरथात्मजः मम स्वामी मित्रं च; तस्य कृते, ये रामभक्ताः, ते गङ्गातटे सज्जाः तिष्ठन्तु। ये च गङ्गायाः तटे वसन्ति, बलवन्तः निषादाः, ते अपि अत्र मांसफलमूलभक्षिणः, नदीं रक्षन्तु। पञ्चशतानि नाविकानां, शस्त्रधारिणः, तरुणाः, शतानि शतानि नावः प्रति, सज्जाः तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण तुष्टः भविष्यति, तदा एषा भाग्यवती सेना अद्य गङ्गां तरिष्यति।' एवं उक्त्वा, मीनमांसमध्वादीनि उपहाररूपेण गृहीत्वा, निषादराजः गुहः भरतस्य समीपं जगाम। तं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, बुद्धिमान् सौमित्रः सुमन्त्रः भरतम् उक्तवान्—'एष गुहः, सह सहस्रेण बान्धवानां, दण्डककान्तारकुशलः, ज्येष्ठः, तव भ्रातुः मित्रं च। अतः, काकुत्स्थ, निषादाधिपः गुहः त्वां द्रष्टुम् अर्हति; न संशयः, सः रामलक्ष्मणयोः स्थानम् जानाति।' सुमन्त्रस्य शुभं वचनं श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं 'गुहः माम् उपगच्छतु' इति उक्तवान्। अनुमतिं प्राप्य, प्रमुदितः, बन्धुभिः परिवृतः, गुहः भरतस्य समीपं गत्वा, प्रणम्य, इदं वचनं उवाच—'एष देशः ग्रामः, वयं च मूढाः; वयं सर्वे त्वां सूचयामः—स्वगणेन सह स्वगृहे स्थित्वा। अत्र निषादैः फलमूलानि, नवपक्वं च मांसं, बहुधा वन्यं च आनीतम् अस्ति। आशंसे, तव सेना भोजनं कृत्वा, अत्र रात्रिं यापयिष्यति; यथेष्टं सत्कृताः, श्वः सेनया सह प्रस्थितव्यम्।