भरतः, तेजस्वी राजकुमारः, अश्वारूढः शतसहस्रं अश्वानां सैन्येन सहितः प्रस्थानं कृतवान्। तस्य अनुगमनाय कैकेयी, सुमित्रा च, कौसल्या च, रथैः शोभमानैः रम्यैः राघवस्य आनयनेन हृष्टाः ययुः। तदा सभ्याः, रामं लक्ष्मणं च द्रष्टुं उत्सुकाः, हर्षपूर्णहृदयाः, रामविषये संवादं कुर्वन्तः, समूहम् आरभन्त। सर्वे उत्सुकाः अपि एकं प्रश्नं अपृच्छन्—कदा रघुवंशस्य रामं, श्यामं जलदाभं, महाबाहुं, दृढव्रतम्, स्थिरमनसम्, लोकदुःखहरं, पश्येम? केवलं दर्शनात् एव रामः सर्वेषां दुःखं निवारयेत्, यथा उदितः सूर्यः तमः सर्वलोकस्य अपाकरोति। एवं हर्षपूर्णाः, शुभवाक्यैः संवादं कुर्वन्तः, नगरवासिनः परस्परं आलिङ्ग्य, प्रस्थानं कृतवन्तः। तत्र समस्ताः, मान्याः सामान्याः च, रामं प्रति हर्षेण प्रस्थिताः। रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवायाः, शस्त्रजीविनः च ययुः। मयूरकृतकाराः, काष्ठकर्तारः, चित्रकाराः, छेदकाः, दन्तकर्मज्ञः, लेपकाराः, गन्धजीविनः च तत्र आसन्। सुवर्णकाराः, कम्बलधावकाः, स्नानसेवकाः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरकर्मज्ञः च प्रस्थिताः। धावकाः, सूत्रकाराः, ग्रामजनाः, नाटककाराः पत्न्यः सह, नाविकाः च ययुः। सहस्रशः ब्राह्मणाः, वेदविदः, शीलवान्, गोरथैः सहिताः, भरतं अनुगच्छन्। सर्वे सुवस्त्रधारिणः, निर्मलवस्त्राः, ताम्राभरणैः भूषिताः, विविधयानैः शनैः भरतं अनुगच्छन्। सैन्यं, हर्षितम्, प्रमुदितम्, कैकेयीपुत्रं भरतं, भ्रातृप्रेम्णा राघवस्य आनयनाय प्रस्थितम्, अन्वगच्छत्। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च दीर्घमार्गं गत्वा, ते गङ्गाम् श्रृङ्गवेरपुरस्य समीपं प्राप्तवन्तः। तत्र रामस्य मित्रः, वीरः गुहः, स्वजनैः परिवृतः, तं प्रदेशं रक्षन् नित्यम् अवसत्। गङ्गातटे, चक्रपाणिभिः, कुलाङ्गलैः भूषिते, भरतसैन्यं तत्र स्थितम्। अनुगतम् सैन्यं, गङ्गायाः शुभजलम् च दृष्ट्वा, भरतः, वाक्पटुः, मन्त्रिणः सर्वान् उवाच—मम सैन्यं यथायोग्यं स्थापयत; विश्रान्त्वा, श्वः गङ्गाम् अतीर्याम। अधुना, मृतराजस्य तर्पणार्थं, गङ्गां गत्वा जलं दातुम् इच्छामि। एवं उक्ते, मन्त्रिणः, सावधानाः, 'एवम्' इति प्रत्युवाचन्, स्वस्वसैन्यं यथास्थानं न्यवेशयन्। सैन्यं, शोभितम् आयुधैः, गङ्गातटे व्यवस्थाप्य, भरतः, रामस्य आनयने चिन्तयन्, स्वसज्जनैः सहितः तत्र अवसत्। एषा अयोध्याकाण्डस्य वाल्मीकि-रामायणस्य चतुश्चत्वारिंशदधिकाष्टाशीतितमं सर्गः। ततः, गङ्गातटे सैन्यं स्थितम् दृष्ट्वा, निषादराजः शीघ्रं स्वजनान् उवाच—एतत् महान् सैन्यं, समुद्रसमं, अत्र दृश्यते; बहु विचार्य अपि, अन्तं न पश्यामि। नूनं भरतः, बलवान्, कोविदारध्वजेन रथेन आगतः। सः निषादान् बन्धयेत वा, हन्यात वा; अथवा, यदा रामः दशरथपुत्रः, पितृनिर्देशात् राज्यात् निष्कासितः— भरतः, कैकेयीपुत्रः, दुर्लभं राज्यलाभं इच्छन्, तं हन्तुं आगच्छति। रामः दशरथपुत्रः, मम स्वामी मित्रं च; तस्यार्थे, ये रामभक्ताः, ते अत्र गङ्गातटे तिष्ठन्तु। सर्वे निषादाः, बलवन्तः, गङ्गातटे वसन्तः, मांसफलमूलोपजीविनः, अत्र स्थित्वा नदीं रक्षन्तु। पञ्चशतं नाविकाः, शस्त्रधारिणः, युवाः, प्रत्येकशतं शतं नावानां यथायोग्यं तिष्ठन्तु। यदा भरतः रामेण तुष्टः भविष्यति, तदा एषा भाग्यशाली सेना गङ्गाम् अतीर्यति। एवम् उक्त्वा, मत्स्य-मांस-मधु-उपहारैः सहितः, निषादाधिपः गुहः भरतं प्रति जगाम। तम् आगच्छन्तम् दृष्ट्वा, सुमन्त्रः, बुद्धिमान्, विनीतः सारथिः, भरतं सूचितवान्—एषः गुहः, सहस्रैः स्वजनैः परिवृतः, दण्डकवनकुशलः, वृद्धः, तव भ्रातुः मित्रम्। अतः, गुहः निषादराजः, तव दर्शनं करोतु; नूनं सः रामलक्ष्मणयोः स्थितिं जानाति। सुमन्त्रस्य शुभवाक्यं श्रुत्वा, भरतः शीघ्रं 'गुहः माम् पश्यतु' इति उक्तवान्। अनुमतिं लब्ध्वा, हृष्टः, स्वजनैः सहितः, गुहः भरतं उपगम्य, प्रणम्य, इदं वचनम् अवदत्— एषः प्रदेशः ग्रामः, वयं च मोहिताः; सर्वे वयं सूचयामः—स्वदाससमूहे स्थीयताम्। मूलानि फलानि निषादैः आनितानि, ताजा च शुष्का च मांसानि, बहु वन्यं खाद्यं, उच्चं नीचं च, अत्र अस्ति।