सुमन्त्र! शीघ्रं उत्थाय सैन्यस्य प्रमुखान् गच्छ, तेषां संयोजनाय प्रयत्नं कुरु, इति भरतेन सम्यक् आज्ञापितः। सर्वस्य लोकस्य हिताय, वनवासिनं रामं प्रत्यावर्तयितुम् इच्छामि इति सः न्यगदत्। भरतस्य योग्यया आज्ञया सन्तुष्टः सुतः सारथेः, ततः सः सर्वान् नगरस्य श्रेष्ठीन्, सेनानायकाश्च, स्वमित्रांश्च आज्ञापयत्। ततः गृहे गृहे क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ब्राह्मणाश्च, उत्तमकुलोत्पन्नान् उष्ट्रान्, रथान्, गर्दभान्, गजान्, अश्वांश्च योजयामासुः। एवं सर्वे सज्जीकृत्य, प्रभाते भरतः उत्तमं रथं आरोह्य शीघ्रं रामदर्शनलालसः प्रस्थितवान्। तस्य पुरतः मन्त्रिणः पुरोहिताश्च, सूर्यरथसदृशेषु रथेषु, अश्वयुक्तेषु, उपवेशुः। भरतस्य, इक्ष्वाकुवंशविभूषणस्य, पृष्ठतः नवसहस्राणि सुव्यवस्थितानां गजानां यथानियमं प्रययुः। षष्टिसहस्राणि रथानां, धनुर्धराणां विविधायुधधारिणां, भरतं यशस्विनं अनुययुः। लक्षसङ्ख्याकाः अश्वाः, सम्यगुपविष्टाः, भरतं पृष्ठतः अनुययुः। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च, रामस्य प्रत्यागमनस्य सम्भावनया प्रमोदिता, दीप्तयानैः जग्मुः। समवायाः च उत्तमानां जनानां, लक्ष्मणेन सहितं रामं द्रष्टुम् उत्सुकाः, हर्षपूर्णहृदयाः, तं विषये रममाणाः संवादं कुर्वन्तः प्रस्थिताः। कदा वयं रामं, मेघश्यामं, महाबाहुं, स्थिरधृतिं, दृढव्रतम्, लोकदुःखापहर्तारं द्रक्ष्यामः? केवलं तं दृष्ट्वा एव राघवः अस्माकं शोकं अपानेष्यति, यथा उदितसूर्यः सकलजगतः तमः नाशयति इति ते परस्परं कथयन्तः, शुभाशिषः वदन्तः, नागरिकाः परिष्वज्य अन्योन्यं प्रस्थिताः। तत्र स्थिताः अन्येऽपि, विशिष्टजनाः सामान्यजनाश्च, प्रमुदिताः, रामदर्शनाय सम्यक् समागताः। रत्नकाराः, कुशलकुम्भकाराः, तन्तुवायिनः, शस्त्रजीविनः च तत्र आसन्। मयूराभरणकर्तारः, दारुकुट्टकाः, शिल्पिनः, छेदकाः, दन्तकाराः, लेपनकर्तारः, गन्धविक्रयिणश्च तत्र आसन्। विश्रुतस्वर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नानकर्तारः, वस्त्रकर्तारः, वैद्याः, धूपविक्रेतारः, सुरानिर्मातारश्च तत्र जग्मुः। धावकाः, तन्तुवायिनः, ग्रामजनाः, नटाः स्वपत्नीभिः सहिताः, नौकिकाश्च तत्र आसन्। सहस्रशः वेदविदः, सदाचारसम्पन्नाः ब्राह्मणाः, गवां रथानां च सहिताः, भरतं अन्वयुः। सर्वे सुशुभ्रवसनधारिणः, शुद्धवस्त्रपरिधानिनः, दीप्तताम्राभरणधारिणः, नानायानेषु शनैः शनैः भरतं अन्वयुः। हृष्टप्रहृष्टा सा सेना, भ्रातृभक्ताय कैकेय्याः पुत्राय भरताय, प्रत्यागमनाय प्रयाताय, अनुयायिनी अभवत्। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च दीर्घं मार्गं गत्वा, ते गङ्गातीरे श्रृङ्गवेरपुरस्य समीपे अगच्छन्। तत्र रामस्य सखा, वीर्यवान् गुहः, स्वबान्धवैः परिवृतः, तं देशं रक्षन् निवसति स्म। गङ्गातीरे, रथचक्रकुटिलाङ्किते, सा भरतानुगा सेना तत्र विश्रामाय स्थितवती। सेनां दृष्ट्वा, शुभगङ्गाजलानि च निरीक्ष्य, वाक्यकुशलः भरतः मन्त्रिणः अवोचत्— सर्वत्र मम सैन्यं यथायोग्यं स्थाप्यताम्; विश्रान्त्वा वयं श्वः एतां महतीं नदीं तरिष्यामः। अधुना अहं नदीं गत्वा दिवङ्गतस्य राज्ञः जलं दातुम् इच्छामि, तस्य श्राद्धकर्मार्थम्। एवं उक्ते, मन्त्रिणः सावधानाः, ‘एवं अस्तु’ इत्युक्त्वा, स्वस्वगणैः सह सैन्यं यथायोग्यं न्यवेशयन्। ततः, सुविभूषितं सैन्यं गङ्गायाः तीरे स्थाप्य, रामस्य प्रत्यागमनं चिन्तयन्, भरतः स्वसुहृद्भिः सह तत्र स्थितवान्। एवं गङ्गातीरे सैन्यं न्यवेशयत् इति दृष्ट्वा, निषादराजः गुहः शीघ्रं स्वबान्धवान् अब्रवीत्— एषा महती सेना, सागरसमप्रभा, अत्र दृश्यते; चिन्तयित्वापि तस्य अन्तं न पश्यामि। नूनं बलवान् भरतः स्वयम् आगतः, यस्य रथे कोविदारध्वजः शोभते। सः निषादान् बद्ध्वा, अथवा हन्तुं शक्नोति; अथवा, यतः दशरथेन रामो राज्यात् निर्वासितः, कैकेयीपुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं इच्छन् तम् हन्तुम् आगच्छति। रामः दशरथसुतः, मम प्रभुः सखा च; तस्मात् तस्मिन्नेव गङ्गातीरे रामभक्ताः सज्जाः तिष्ठन्तु। ये गङ्गातीरे वसन्ति, बलवन्तः निषादाः, ते सर्वे मांसमूलफलभक्षिणः अत्रैव गङ्गातीरे रक्षां कुर्वन्तु। पञ्चशतः नाविकाः, सुशस्त्रपाणयः, नवयुवकाः, शतशः शतानां नावानां कृते, सज्जाः तिष्ठन्तु। यदा भरतः अत्र रामेण सन्तुष्टः भविष्यति, तदा एषा सुभगा सेना अद्यैव गङ्गां तरिष्यति। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्ये, अयोध्याकाण्डे, द्व्यशीत्युत्तरशीतितमं तथा च चतुःशीतितमं सर्गं पठ्यते।