तस्मात् सिद्धगन्धर्वयक्षाः त्वामेव शरणं गताः; त्वं हि सर्वेषां नः परमं शरणं, रिपूनां दमन। देवदानवशत्रूणां विनाशाय मनः प्रेरय, भगवन्—एवं स्तूयमानं विष्णुं, देवेश्वरं, अमरवर्यं, ब्रह्मादिभिः सर्वलोकैः पूज्यमानं, धर्मनिष्ठैः समवेतैः सर्वैः देवैः सः प्रोवाच। "मा भयिष्ठ," इत्युक्त्वा, "शुभं भवतु; भवतां हितार्थं अहं युद्धे रावणं हनिष्ये—पुत्रैः पौत्रैः मन्त्रिभिः सचिवैः बन्धुभिः च सह। तं क्रूरं देवर्षिभयदं घोरं निहत्य, अहं मनुष्यलोके दशसहस्रं वर्षाणां सह सहस्रेण च वत्स्यामि। तत्र अहं पृथिवीं मानवेषु रक्षन् स्थित्वा, एतद् वरं दत्त्वा, आत्मसंयम्य विष्णुः देवांश्च प्रोवाच। ततो भगवान् पद्मनाभः स्वस्य मानवेषु जन्मस्थानं विचिन्त्य, चतुर्धा आत्मानं व्यतारयत्। तस्मिन् काले सः दशरथं नृपं पितरं चक्रे; तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, रुद्राः, अप्सरसां गणाश्च दिव्यरूपैः स्तोत्रैः मधुसूदनं स्तुवन्। स रावणः गर्वितो दुष्टतेजाः, देवेन्द्रद्वेषी, तपस्विनां शूलः, गर्जमानः—तं भीषणं तापसं त्रातुम्, अपाकुरु। तं गर्जन्तं रावणं घोरपराक्रमं, सैन्यबन्धुसमेतं, हत्वा, इन्द्ररक्षिते दिविस्थले पापरहिताः, कृतक्लेशाः, समुपविश्य। ततः नारायणविष्णुः, देवराज्ञा नियुक्तः, सर्वज्ञः सन् अपि, मृदुवाक्यैः देवांश्च प्रोवाच—"कथं तस्य राक्षसराजस्य विनाशः स्यात्? केन उपायेन तं तपस्विक्लेशं हन्याम्?" इति। तदा सर्वे देवाः अक्षरं विष्णुम् ऊचुः—"मानुषं रूपं समाश्रित्य, युद्धे रावणं हन्याः।" सः हि रिपुसूदनः दीर्घकालं तपः कृत्वा, ब्रह्माणं प्रपितामहम् तोषयामास। तेन तुष्टेन भगवता तस्मै राक्षसाय वरः दत्तः—"नान्यस्मात् कश्चन भयम्, मानवात् ऋते।" मानवाः तेन तदा अवज्ञाताः; तस्मात् पितामहवरप्रभावात् गर्वितः अभवत्। सः त्रिलोकविनाशकः, स्त्रीहरणकर्ता; तस्मात् मानवात् तस्य मृत्युः निश्चितः। एवं देववचनं श्रुत्वा, विष्णुः स्वधीतात्मा दशरथं नृपं पितरं चक्रे। स च राजा तदा अप्रजः, पुत्रकामः, पुत्रियज्ञं अकरोत्। तदा निश्चित्य विष्णुः पितामहम् अभिगम्य, तैः पूज्यमानः, अन्तर्दधात्। ततः तस्य यज्ञवतो वह्नेः, अतुल्यतेजाः, महाबलपराक्रमवान् पुरुषः उत्पन्नः। स श्यामः, रक्ताम्बरधरः, रक्तमुखः, मृदंगध्वनिसदृशः, ताम्रकेशदाढिः, दीप्तकेशः। शुभलक्षणः, दिव्याभरणभूषितः, पर्वतशिखरसंनिभः, सिंहविक्रान्तसदृशः। सूर्यसङ्काशः, ज्वलन्निव, सुवर्णनिर्मितपात्रं, रूप्यपरिष्कृतं धारयन्। तस्य पात्रस्य दिव्यं पायसं पूर्णं, प्रियायैव समाश्लिष्य, बृहत्भुजाभ्यां गृहीत्वा, मायासृष्टिमिव। तदा राजा कृताञ्जलिः तं प्राह—"भगवन्, स्वागतम्! किं ते करवाणि?" तदा स ब्रह्मसम्भवः पुनरुवाच—"राजन्, देवपूजनात् त्वया एष लब्धः।" "नरश्रेष्ठ, एतत् दिव्यं पायसं देवानिर्मितं गृह्य, पुत्रोत्पत्तये प्रयच्छ, पुण्यम्, आरोग्यवर्धनम्। पत्नीनां योग्याभ्यः एतत् दत्त्वा, 'इदं भुङ्क्ष्व' इति वद। ताभ्यः त्वं यजमानः पुत्रान् प्राप्स्यसि।" राजा तद् सुवर्णपात्रं विनीतः शिरसा गृह्णन्, दिव्याहारपूरितं, देवदत्तं, प्रहृष्टः। तं विस्मयकरं पुरुषं परितोष्य, परितुष्टः, प्रदक्षिणं कृत्वा, परममुदितः। पायसं लब्ध्वा, राजा दशरथः परमसन्तुष्टः, धनं लब्ध्वा दरिद्र इव। स तद् अद्भुतं कार्यं कृत्वा, स पुरुषः तत्रैव अन्तर्दधे। राजमहिष्यो दिव्यप्रभाभिः समुल्लसन्त्यः, शरत्प्रकाशेन्दुकराभिः शोभन्ते। स राजा अन्तःपुरं प्रविश्य, कौशल्यां प्राह—"इदं पायसं गृहाण, पुत्रार्थं।" तदा सः पायसार्धं कौशल्याय दत्तवान्, तस्मादर्धं पुनः सुमित्राय दत्तवान्। पुत्रकामाय शेषं कैकेय्यै दत्तवान्, ततः पुनः अन्तिमं भागं सुमित्राय अमृतकल्पं दत्तवान्। विचार्य, राजा पुनः सुमित्राय भागं दत्तवान्; एवं राजा पृथक् पृथक् पायसं पत्निभ्यः दत्तवान्। एवं पायसं लब्ध्वा, सर्वाः पत्न्यः मानिताः, हृष्टमना, महता हर्षेण पूर्णाः।