सत्यनिष्ठः, वीर्यवान्, उत्तमवाक्यः, दृढसंकल्पः च राघवः, यः महद् वनं गतः भ्राता ज्येष्ठः, तस्य शान्त्यर्थं भरतः, लोकहिताय तं पुनः आनयितुम् इच्छन्, सुमन्त्रं शीघ्रं उत्थाय सेना-नायकेषु गमनाय आज्ञापयामास। तदनन्तरं सुमन्त्रः, भरतस्य यथायोग्यं आदेशं प्राप्य, सर्वान् नगरजनान्, सेना-नायकेषु, मित्रेषु च, सम्यक् आज्ञापयत्। ततः सर्वेषु गृहेषु क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ब्राह्मणाः च, उत्तमवंशजः ऊष्ट्रान्, रथान्, अश्वान्, गजान्, खरान् च युक्त्वा सज्जीकृत्य, यात्रा-अभियानाय उद्युक्ताः अभवन्। ततः श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः पाठ्यते। तत्र प्रातःकाले उत्तमं रथं आरोह्य भरतः शीघ्रं रामदर्शनाय प्रवृत्तः। तस्य सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहिताः च, सूर्यरथोपमं रथं आरोह्य अग्रे जग्मुः। भरतस्य अनुगमनाय नवसहस्राणि गजानि, यथाविधि सज्जीकृतानि, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रियं भरतम् अन्वगच्छन्। षष्टिसहस्राणि रथानि, विविधास्त्रधारिणः धनुर्धराः च, भरतं अनुगच्छन्। शतसहस्राणि अश्वाः, आरूढाः, सज्जीकृताः च, भरतं अन्वगच्छन्। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च, त्रीणि मातरः, रामागमनस्य सम्भावनया सन्तुष्टाः, दिव्ययानानि समारुह्य ययुः। तत्र समस्ताः सभ्याः जनाः, रामं लक्ष्मणं च द्रष्टुम् उत्सुकाः, हर्षितहृदयाः, तस्य गुणान् चर्चयन्तः, सहर्षम् प्रस्थिताः। ते स्वयम् उदाररूपं रामं, मेघश्यामं, दीर्घबाहुं, स्थिरव्रतम्, लोकदुःखनिवारणं च, कदा द्रक्ष्यामः इति उत्सुकाः। केवलं तस्य दर्शनात्, राघवः सर्वदुःखं निवारयेत्, यथा उदितः सूर्यः तमः निवारयति इति मन्यन्ते। एवं परस्परं हर्षपूर्णं शुभवाक्यैः संवादयन्तः, नगरजनाः परस्परं आलिङ्ग्य, प्रस्थिताः। तत्र अन्ये अपि, मान्यजनाः, नगरवासिनः च, हर्षपूर्णाः, रामदर्शनाय समूहम् अन्वगच्छन्। रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवायाः, शस्त्रजीविनः च, मयूरचित्रकाराः, काष्ठकर्तारः, शिल्पिनः, छिद्रकर्तारः, दन्तशिल्पिनः, लेपकाराः, गन्धजीविनः च, सुवर्णकाराः, कम्बलधावकाः, स्नानसेवकाः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरनिर्मातारः च, धोवकाः, सूचिका, ग्रामजनाः, नाटकाः पत्न्यः सहिताः, नाविकाः च, सर्वे प्रस्थिताः। सहस्रशः वेदविदः, शीलसम्पन्नाः ब्राह्मणाः, गोभिः रथैः च भरतं अनुगच्छन्। सर्वे उत्तमवस्त्रधारिणः, शुद्धवस्त्राः, ताम्रालङ्कृताः, विविधयानैः शनैः भरतं अनुगच्छन्। सेना, प्रमुदिता, हर्षपूर्णा, कैकेयीपुत्रं भरतं, भ्रातृभक्तं, रामानयनाय गच्छन्तम्, अन्वगच्छत्। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च दीर्घं मार्गं गत्वा, ते गङ्गां श्रृङ्गवेरपुरसमीपे सम्प्राप्ताः। तत्र रामस्य मित्रः, वीरः गुहः, स्वबन्धुभिः परिवृतः, तं देशं रक्षन्, गङ्गातटे निवसति स्म। गङ्गातटे, चक्रैः, कुलैः भूषिते, भरतस्य सेना तत्र स्थित्वा विश्राम्यति स्म। सेनां अनुगच्छन्तीं, गङ्गायाः शुभं जलं च दृष्ट्वा, भरतः, शिष्टवाक्यः, मन्त्रिणः सम्बोध्य, उवाच— "मम सेनां यथायोग्यं सर्वत्र स्थापयन्तु; विश्रान्त्वा, श्वः गङ्गां महतीं तरिष्यामः।" "अद्य अहम् पितरं दशरथं तर्पणार्थं गङ्गातटे जलं दातुम् इच्छामि।" इति भरतस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रिणः, "एवमस्तु" इति प्रत्युवाचुः, स्वस्वसेनां यथायोग्यं स्थापयामासुः। सेनां सम्यक् व्यवस्थाय, समस्तं उपकरणैः शोभितम्, गङ्गातटे स्थाप्य, भरतः रामागमनं चिन्तयन्, स्वसमाजेन सह तत्र स्थितः। अथ अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः पाठ्यते। तत्र गङ्गातटे सेनां स्थितां दृष्ट्वा, निषादराजः शीघ्रं स्वबन्धून् सम्बोध्य उवाच— "एषा महती सेना, समुद्रवत् शोभमानाः, अत्र दृश्यते; चिन्तयित्वा अपि, तस्य अन्तं न पश्यामि।" "साक्षात् भरतः, महाबलः, कोविदारध्वजः रथमारुह्य, अत्र आगतः।" "सः निषादान् बद्ध्वा वा, हत्वा वा, कर्तुम् इच्छेत्; अथवा, रामः दशरथपुत्रः पितुः राज्यात् निष्कासितः।" "कैकेयीपुत्रः भरतः दुर्लभं राज्यलाभं प्राप्तुम् इच्छन्, रामं हन्तुम् आगच्छति।" "रामः दशरथपुत्रः मम स्वामी मित्रं च; तस्यार्थे, ये तस्मिन् भक्ताः, ते गङ्गातटे सज्जाः सन्तु।" "सर्वे निषादाः, बलवन्तः, गङ्गातटे स्थिताः, मांस, मूल, फलजीविनः, गङ्गां रक्षन्तु।" "पञ्चशतानां नाविकानां, युथ्याः, युवानः, शस्त्रधारिणः, शतशः शतशः नावासु सज्जाः सन्तु।" एवं भरतस्य रामानयनाय, अयोध्यावासिनः, सेना, विविधजनाः च, गङ्गातटे श्रृङ्गवेरपुरसमीपे समागताः, तत्र निषादराजः गुहः च, रामस्य मित्रः, सावधानः, स्वजनैः सह गङ्गातटे रक्षायाम् प्रवृत्तः।