महात्मना भरतेन एवं सुमन्त्रः प्रहृष्टः तस्य आज्ञां यथाभिलषितं यथोक्तं च सर्वं विधिवद् आदेशं दत्तवान्। राघवस्य प्रत्यागमनाय यात्रा-आज्ञां शृण्वन्तः नगरवासिनः सेनापतयः सैनिकाश्च हृष्टाः अभवन्। ततः गृहे गृहे योधानां पत्न्यः प्रमुदिता यात्रा-आज्ञां श्रुत्वा स्वान् पतिं शीघ्रं यात्रा-संस्कारे प्रवर्तयामासुः। ततः सेनापतयः अश्वैः शीघ्रगैः, गो-रथैः, त्वरित-रथैः च सह योधैः समेता सम्पूर्णं सैन्यं संगृहीतवन्तः। सैन्यं वृद्धजनानाम् उपस्थित्यां सज्जं दृष्ट्वा, भरतः सुमन्त्रम् समीपस्थं उवाच—"मम रथं शीघ्रं आनय।" भरतस्य आज्ञां हृष्टः सुमन्त्रः उत्तमान् अश्वान् युक्त्वा रथं समारोप्य निर्जगाम। सत्यनिष्ठः, महाबलः, सुसंवादः, दृढविक्रमः राघवः, यः महावने गतः ज्येष्ठः, तं प्रशमयितुम् इच्छन् भरतः पुनः सुमन्त्रम् उवाच—"उत्तिष्ठ शीघ्रं, सैन्यस्य प्रमुखान् समाह्वय; राघवः यः वने वसति, तं लोकहिताय प्रत्यागमयितुम् इच्छामि।" भरतस्य उचितेन आज्ञया सन्तुष्टः सुतः सारथेः सर्वान् प्रमुखान् नागरिकान् सेनापतीन् मित्रांश्च आदेशं दत्तवान्। ततः गृहे गृहे क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ब्राह्मणाश्च, उत्तमकुलेषु जातान् ऊष्ट्रान्, रथान्, खरान्, गजान्, अश्वांश्च युक्तवन्तः। ततः श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्र्यशीतितमः सर्गः पठ्यते। ततः प्रातःकाले उत्तमं रथं आरोह्य भरतः शीघ्रं राघवदर्शनाय निर्जगाम। तस्य मंत्रिणः पुरोहिताश्च अश्वयुक्तैः रथैः सूर्यरथसदृशैः अग्रे अगच्छन्। नवसहस्राणि उत्तमानां गजानां भरतस्य अनुवर्तिनि सन्ति। षष्टिसहस्राणि रथानां धनुर्धरैः विविधायुधधारिभिः सह भरतं अन्वगच्छन्। लक्षसहस्राणि अश्वानां सज्जानां भरतं अनुययुः। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च राघवस्य प्रत्यागमनसन्देशेन हृष्टाः दिव्ययानैः अगच्छन्। सभ्याः, जनाः च लक्ष्मणसहितं रामं द्रष्टुं प्रमुदिताः गत्वा तस्य कथायां सन्तोषे निमग्नाः। "कदा तं मेघश्यामं, महाबाहुं, धृतात्मानं, दृढव्रतम्, लोकशोकनाशनं रामं पश्येम?" इति तेषां हृदये अभिलाषः। "राघवः केवलं दृष्ट्वा दुःखं नाशयेत्, यथा उदितः सूर्यः तमः सर्वं नाशयति।" इति शुभवाक्यैः हृष्टाः परस्परं आलिङ्ग्य नगरवासिनः निर्जगमुः। अन्ये अपि, गण्यमानाः, नगरजनाः, हृष्टाः रामं प्रति एकत्र गच्छन्। रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवयाः, शस्त्रजीविनः च तत्र सन्ति। मयूराभरणकर्तारः, काष्ठकृदः, शिल्पिनः, छेदनकर्तारः, दन्तकर्मणः, लेपनकर्तारः, गन्धजीविनः च तत्र सन्ति। सुवर्णकाराः, कम्बलधावकाः, स्नानकर्तारः, वस्त्रकर्तारः, वैद्याः, धूपकर्तारः, सुरनिर्मातारः च गच्छन्। धावकाः, सूचिकाः, ग्रामजनाः, नाटकाः पत्न्यः सह, नौकिकाश्च तत्र सन्ति। सहस्रशः वेदविदः, आचर्येण पूजिताः ब्राह्मणाः, गाः रथांश्च युक्त्वा भरतं अन्वगच्छन्। सर्वे शुचिवस्त्रधारिणः, सुवर्णभूषिताः, विविधयानैः शनेः भरतं अन्वगच्छन्। सेना हृष्टा प्रमुदिता कैकेयीपुत्रं भरतं भ्रातृप्रेम्णा अनुगच्छति। रथैः, वाहनैः, अश्वैः, गजैः च दीर्घं मार्गं गत्वा ते शृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गां प्राप्तवन्तः। तत्र रामस्य मित्रः, वीरः गुहः, स्वजनैः परिवृतः, क्षेत्रं रक्षितुं तत्र वसति। गङ्गातटे, यत्र रथचक्रैः कुठारैः शोभितम्, सेना भरतस्य अनुगता तत्र स्थित्वा विश्राम्यति। सेना च गङ्गाजलस्य सौभाग्यं दृष्ट्वा भरतः वाक्यकुशलः मन्त्रिणः उवाच—"मम सेना यथायोग्यं सर्वत्र स्थाप्यताम्; विश्रान्त्वा श्वः गङ्गां तरिष्यामः।" "अद्य दिवंगतस्य राज्ञः तर्पणं कर्तुम् इच्छामि, तस्य श्राद्धार्थं गङ्गां प्रति अवतीर्य।" इत्युक्त्वा, मन्त्रिणः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा स्वस्वगणैः सेना यथास्थानं स्थापितवन्तः। सैन्यं विभूषितं गङ्गातटे स्थाप्य भरतः रामस्य प्रत्यागमनं चिन्तयन् स्वैः सभ्यैः सह तत्र अवतस्थत्। श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, चतुरशीतितमः सर्गः पठ्यते। तत्र गङ्गातटे सैन्यं स्थितं दृष्ट्वा निषादराजः शीघ्रं स्वजनान् उवाच—"एषा महती सेना समुद्रसदृशी दीप्तिमती दृश्यते; बहु विचिन्त्यापि तस्य अन्तः न ज्ञायते।