सर्वे तक्षकाः मार्गशोधकाः रक्षकाश्च मया पूर्वमेव प्रेषिताः, यात्रा च मम मनसि प्रीतिं जनयति इति धर्मात्मा भरतः स्वयमेवोक्तवान्। ततः भ्रातृनिष्ठः स धर्मज्ञः भरतः समीपस्थं बुद्धिमन्तं सुमन्त्रं मन्त्रिणं इदं वचनमुवाच— “शीघ्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र! ममाज्ञया शीघ्रमेव सेना-संयोजनं कुर्व तथा च सर्वान् सैन्यगणान् समाह्वय।” एवं महात्मना भरतेन समादिष्टः सुमन्त्रः हृष्टः सन्दिष्टान् सर्वान् आदेशान् यथाज्ञप्तं यथेष्टं च प्रादिशत्। राघवस्य प्रत्यानयनाय यात्राया आज्ञां श्रुत्वा नगरवासिनः सेनापतयः सैन्यश्च हृष्टाः सन्तः प्रमोदं लेभिरे। ततः सर्वेषु गृहेषु वीरपत्नीः प्रमुदिता: स्वान् पतिंस्स्वं यात्रायै सज्जीकर्तुं प्रेरयामासुः। शीघ्रगैः अश्वैः, गो-युग्यैः रथैः, शीघ्रगैः च रथैः, सेनापतयः सैनिकैः सह समग्रां सेनां सञ्चालयामासुः। सेनां तां पितृवृन्दैः सह सज्जां दृष्ट्वा भरतः सुमन्त्रं समीपस्थं प्राह— “मम रथं शीघ्रं आनय।” भरतस्याज्ञां प्रीत्या गृह्य सुमन्त्रः उत्तमान् अश्वान् युक्त्वा रथं समाहरत्। सत्यधृतिः वीर्यवान् उत्तमवाग्दृढनिश्चयश्च स राघवः, यस्य शान्तये महात्मानं भ्रातरं महावने गतं प्रसादयितुमिच्छन् भरतः पुनरुवाच— “शीघ्रं सुमन्त्र, गच्छ सैन्यस्य प्रमुखान् समाह्वय; वनवासिनं रामं लोकहिताय प्रत्यानीय इच्छामि।” भरतस्य यथोचितेन सम्यगाज्ञया सन्तुष्टः सारथिपुत्रः सर्वान् नगरश्रेष्ठान् सैन्यनायकान् मित्राणि च आज्ञापयामास। ततः गृहेषु गृहेषु क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः ब्राह्मणाश्च, कुलोत्पन्नान् उष्ट्रान् रथान् खरान् गजान् अश्वांश्च युक्त्वा सज्जीकृत्य स्थिताः। श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः पठ्यते। ततः प्रातःकाले उत्तमं रथमास्थाय भरतः शीघ्रं प्रस्थितः रामदर्शनलालसः। तस्य मन्त्रिणः पुरोहिताश्च रथैः अश्वयुतैः सूर्यरथोपमैरग्रे जग्मुः। नवसहस्राणि सम्यग्युक्तानां गजानां भरतं इक्ष्वाकुवंशवर्धनं अन्वयुः। षष्टिसहस्राणि रथानां, विविधायुधधारिणां धनुष्मतां च, भरतं महात्मानं अन्वयुः। लक्षसङ्ख्याकाः सज्जाः अश्वाः भरतं अन्वयुः। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च रामप्रत्यानयनसमीक्षया प्रहृष्टाः दिव्यैः यानैः जग्मुः। महाजनसमूहाः रामं लक्ष्मणेन सह द्रष्टुम् उत्सुकाः, हृष्टमनसः तत्र तत्र रामकथाभिः संलपन्तः प्रस्थिताः। “कदा वर्षमेखलाभः रामः, महाबाहुः, धृतात्मा, दृढव्रतः, लोकशोकविनाशकः, अस्माभिः दृष्टः स्यात्?” इति ते परस्परं कथयन्तः, “दर्शनमात्रेण एव राघवः अस्माकं शोकं निवारयिष्यति, यथा उदितः सूर्यः सर्वलोकस्य तमः नाशयति,” इति चोचुः। एवं परस्परं हृष्टाः शुभवाचः वदन्तः नगरवासिनः परस्परं आलिङ्ग्य प्रस्थिताः। तत्रैव अन्येऽपि, मान्यजनाः नगरजनाश्च, हृष्टमनसः रामदर्शनाय सह सर्वे प्रस्थिताः। तत्र रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवायिनः, शस्त्रजीविनश्च आसन्। शिखिपिञ्छशिल्पिनः, दारकाष्ठकर्तारः, तक्षकाः, छेदकाः, दन्तकाराः, लेपकाराः, गन्धजीविनश्च। सुवर्णकाराः, कम्बलधावकाः, स्नापकाः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरासुतारश्च। धोवकाः, तन्तुवायिनः, ग्रामजनाः, ग्राम्याः, नाटकाः स्वपत्नीभिः सह, नाविकाश्च अपि। सहस्रशः वेदविदः शीलसम्पन्नाः ब्राह्मणाः गवां रथानां च सहिताः भरतमन्वयुः। ते सर्वे सुवेषाः, शुद्धवस्त्रधारिणः, ताम्रालङ्कृतभूषिताः, नानायानैः शनैः भरतमन्वयुः। प्रहृष्टा सेना, कौसल्यायाः पुत्रं भ्रातृभक्तं भरतं रामप्रत्यानयनाय अन्वगच्छत्। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च दीर्घं मार्गं गत्वा, ते शृङ्गवेरपुरसंनिकृष्टां गङ्गां प्राप्नुवन्। तत्र रामस्य मित्रं, वीरं गुहं, स्वबन्धुभिः परिवृतं, तं देशं रक्षन्तं तिष्ठन्तं ददृशुः। गङ्गातटे रथचक्रकुठाराभिरलङ्कृते, सा भरतसैन्यं तत्रैव न्यविशत्। तं अनुगतं सैन्यम्, पुण्यां गङ्गां च दृष्ट्वा, वाक्यविशारदः भरतः सर्वान् मन्त्रिणः उवाच— “मम सैन्यं यथायोग्यं सर्वत्र स्थापयत; विश्रान्त्वा श्वः अस्याः महानद्याः पारं गमिष्यामः।” अहमपि अधुना गङ्गातटे पितुः श्राद्धार्थं जलं दातुमिच्छामि। एवं उक्ते तस्य मन्त्रिणः, “एवं भवतु” इति प्रत्युक्त्य सैन्यं स्वस्वगणैः सह यथास्थानं न्यवेशयन्। एवं सुसज्जितां सेनां महतीं गङ्गातटे स्थाप्य, भरतः रामप्रत्यानयनचिन्तया सह सुहृद्भिः तत्रैव स्थितः।