भरतः धर्मात्मा भ्रातरं प्रत्यानेतुं सर्वैः उपायैः, वृद्धैः साधुभिः शीलसम्पन्नैश्च साक्षात्, बलात् प्रयतिष्ये इति निश्चित्य, तदा सर्वान् तक्षकान् मार्गशोधनान् रक्षिणश्च पूर्वमेव प्रेषितवान्। स च यात्रायाः सुखं मनसि कृत्वा, तदनन्तरं धर्मनिष्ठः भरतः समीपस्थितं मन्त्रिणं सुमन्त्रं वाक्यम् उवाच—"शीघ्रं उत्तिष्ठ, ममाज्ञया गच्छ; सेनायाः संचरणं शीघ्रं आज्ञापय, च सेनां समाहारय।" एवं महात्मना भरतेन समादिष्टः सुमन्त्रः हृष्टः सन्तोषेण यथाज्ञप्तं यथेष्टं च सर्वं समादिशत्। तदा राघवस्य प्रत्यागमाय यात्रायाः आज्ञां श्रुत्वा नगरे जनाः, सेनापतयः, सैन्यं च प्रमुदिताः अभवन्। ततः सर्वेषां सैनिकानां गृहेषु पत्न्यः स्वपत्नीन् हर्षेण यात्रायै पतिं सज्जयितुं प्रोत्साहयामासुः। शीघ्रगामिभिः अश्वैः, गोयुगैः रथैः, शीघ्रचालयमानैश्च रथैः, सेनापतयः सैन्येन सह सम्पूर्णं बलं समाहृतवन्तः। तदा पितृभिः वृद्धैः सन्निधौ सेनायाः सिद्धिं दृष्ट्वा भरतः सुमन्त्रं समीपस्थितं उवाच—"मम रथं शीघ्रं प्रेषय।" भरतस्य आज्ञां लब्ध्वा सुमन्त्रः प्रमुदितः उत्तमैः अश्वैः युक्तं रथं समानीय प्रययौ। स धर्मिष्ठः सत्यप्रतिज्ञः महाबलः राघवः, यः सदा शुभं भाषते दृढनिश्चयश्च, तं ज्येष्ठं भ्रातरं महात्मानं प्रसीदितुम् इच्छन् भरतः पुनरपि सुमन्त्रं उवाच—"शीघ्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र, गच्छ, सेनायाः प्रमुखान् समाह्वय; वने वसन्तं रामं लोकस्य हिताय प्रत्यानेतुं इच्छामि।" एवं भरतेन सम्यगुक्तेन तुष्टः सूतपुत्रः सर्वान् नगरस्य प्रमुखान्, सेनायाः नायकान्, स्वमित्रांश्च आज्ञापयामास। ततः सर्वेषु गृहेषु क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ब्राह्मणाश्च, उत्तमवंशजैः उष्ट्रैः, रथैः, खरैः, गजैः, अश्वैश्च युक्तान् वाहनान् सज्जीकृतवन्तः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः पठ्यते। ततः प्रातःकाले उत्तमं रथमारुह्य भरतः शीघ्रं प्रस्थितवान्, रामदर्शनलालसः। तस्य मन्त्रिणः पुरोहिताश्च अश्वयुक्तैः रथैः सूर्यरथोपमैरग्रे जग्मुः। नवसहस्राणि सम्यक् सज्जितानि गजानि भरतस्य, इक्ष्वाकुवंशस्य वर्धनस्य, पृष्ठतः ययुः। षष्टिसहस्राणि रथानि, विविधायुधधारिणः धनुष्मन्तः, भरतं महात्मानं पृष्ठतः अन्वयुः। लक्षसङ्ख्याकाः सज्जिताः अश्वाः भरतं महात्मानं पृष्ठतः अन्वगच्छन्। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च महाभागाः रामस्य प्रत्यागमे हृष्टाः दिव्यैः यानैः जग्मुः। सभायः च सर्वाः रामं लक्ष्मणेन सह द्रष्टुम् उत्सुकाः हृष्टमानसाः तस्य कथायां समालापं कुर्वन्त्यः प्रस्थिताः। "कदा तं मेघश्यामं महाबाहुं धृतात्मानं दृढव्रतम्, लोकदुःखहरं रामं द्रक्ष्यामः?" इति ते परस्परं जल्पन्तः, "तस्य दर्शनमात्रेण राघवः सर्वं दुःखं निवारयिष्यति, यथा उदितः सूर्यः तमः नाशयति।" इति शुभवचनैः हृष्टाः परस्परं आलिङ्ग्य निर्जग्मुः। तत्रैव अन्ये अपि, विशिष्टाः सामान्यजनाश्च, प्रमुदिताः रामदर्शनाय सम्यक् प्रस्थिताः। रत्नकाराः, कुशलकुम्भकाराः, तन्तुवायाः, शस्त्रजीविनश्च तत्र आसन्। मयूराभरणकर्तारः, दारुकाष्ठकर्तारः, छेदकाः, हस्तिदन्तकाराः, लेपकाः, गन्धान्नजीविनश्च। विश्रुतस्वर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नानकर्तारः, वस्त्रधारिणः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरापाचकाः अपि ययुः। धावकाः, सूत्रधाराः, ग्रामजनाः, नाटकाः पत्नीभिः सह, नाविकाश्च। सहस्रशः वेदविदः शीलसम्पन्ना ब्राह्मणाः गोभिः रथैश्च भरतं अन्वयुः। सर्वे सम्यग्वस्त्रधारिणः शुद्धवस्त्रपरिधानाः, ताम्रनिर्मलाभरणधारिणश्च, विविधवाहनैः शनैः भरतम् अन्वयुः। सेना च प्रमुदिता हृष्टा च, भ्रातृभक्तं कैकेयीसुतं भरतं प्रत्यागमेण अन्वयुः। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैश्च दीर्घं मार्गं गत्वा, ते सर्वे शृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गां प्राप्नुवन्। तत्र रामस्य सखा, वीर्यवान् गुहः, स्वबन्धुभिः परिवृतः, तं देशं रक्षन् तस्थौ। गङ्गातटे चक्रकुठारालङ्कृते, सा सेना भरतसहितं तत्रैव न्यविशत्। सेनां अनुगतां गङ्गायाश्च शुभां वारिं दृष्ट्वा, वाक्यविशारदः भरतः मन्त्रिभ्यः उवाच—"मम सैन्यं यथायोग्यं सर्वत्र स्थापय; विश्रान्त्वा श्वः एतां महतीं नदीं तरिष्यामः।" अहं च अधुना नृपतेः पितुः श्राद्धार्थं गङ्गायां जलं दातुम् इच्छामि। एवं उक्ते तस्य मन्त्रिणः सज्जतया प्रत्युवाचुः—"एवं भवतु" इति, स्वस्वपदेषु स्वबलैः सेनां न्यवेशयन्।