भरतः तु धर्मात्मा भ्रातरं महात्मानं वनात् प्रत्यागमयितुं यदि न शक्नोमि, तर्हि लक्ष्मणवत् अहम् अपि तस्मिन्नेव वने निवत्स्यामि इति निश्चयम् अकरोत्। सः च सर्वैः उपायैः, वृद्धानां साधूनां शिष्टानां च सन्निधौ, बलात् भ्रातरं प्रत्यागमयितुम् उद्युक्तः अभवत्। तेन सर्वे वर्धकीनः पथशोधकाः रक्षकाः च पूर्वमेव प्रेषिताः; गमनम् अपि तस्य हृदये प्रियं बभूव। एवं उक्त्वा धर्मात्मा भरतः भ्रातृनिष्ठया समीपस्थितं मन्त्रिणं सुमन्त्रं वाक्यम् उवाच— "शिघ्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र! मम आज्ञया शीघ्रं गच्छ; सेनायाः संचरणं आज्ञापय, च सेनां समाहारय।" महात्मना भरतेन एवमुक्तः सुमन्त्रः हृष्टः यथाज्ञप्तं यथेष्टं च सर्वाणि आदेशान् अदात्। राघवस्य प्रत्यागमनाय यात्रायाः आज्ञां श्रुत्वा, प्रहृष्टाः नगरवासिनः सेनापतयः सेनायश्च प्रमोदन्ते स्म। ततः सर्वेषु गृहेषु वीरपत्न्यः हर्षेण स्वस्वान् पतिं यात्रायै प्रेरयन्ति स्म। शीघ्रगैः अश्वैः, गोयुतैः रथैः, शीघ्रगैः च स्यन्दनैः, सेनापतयः वीरैः सह समग्रां सेनाम् उद्यमयामासुः। सेना सम्प्रस्थितां दृष्ट्वा, वृद्धजनानां सन्निधौ, भरतः सुमन्त्रं समीपस्थितम् उवाच— "मम रथम् शीघ्रं योजय।" भरतस्य आदेशं हर्षेण गृह्य, सुमन्त्रः उत्तमान् अश्वान् युक्त्वा रथम् उपानयत्। सत्यवाक्यः सत्यसंधश्च राघवः, यस्य प्रियं वचनं च कर्म च दृढनिश्चयं, तस्य भ्रातरं महात्मानं वनं गतं प्रीणयितुम् उद्युक्तः भरतः तदा वाक्यम् उवाच— "शिघ्रं उत्तिष्ठ सुमन्त्र! सेनायाः नेतॄन् गच्छ, सेनासमाहाराय; वने वसन्तं रामं लोकस्य हिताय प्रत्यागमयितुम् इच्छामि।" एवमुक्त्वा भरतेन सन्तुष्टः सुतः सारथेः, सर्वान् नगरश्रेष्ठान् सेनापतिं मित्राणि च आज्ञापयामास। ततः प्रतिगृहेषु क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः ब्राह्मणाश्च, उत्तमजातीयैः उष्ट्रैः रथैः खरैः हस्तिभिः अश्वैः च युक्तानि यानानि सज्जीकृतवन्तः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आओध्याकाण्डे त्रयोऽशीतितमः सर्गः पठ्यते। ततो भरतः प्रातःकाले उत्तमं रथम् आरोह्य शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया प्रस्थितः। तस्य सर्वे मन्त्रिणः पुरोहिताश्च पूर्वं रथैः अश्वयुक्तैः सूर्यरथोपमैः प्रस्थिताः। नवसहस्राणि सुसज्जितानि गजानां भरतस्य, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रियस्य, पृष्ठतः अन्वयुः। षष्टिसहस्राणि रथानां, विविधायुधधारिणां धनुष्मतां च, भरतं राजपुत्रं अन्वयुः। लक्षसङ्ख्यकाः अश्वाः, आरूढाः सज्जिताश्च, भरतं राजपुत्रं अन्वयुः। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च, रामप्रत्यागमने हृष्टाः, दिव्यैः यानैः ययुः। सभासदः च, रामं लक्ष्मणं च द्रष्टुम् उत्सुकाः, हृष्टचित्ताः, तस्य कथाभिः रममाणाः सह प्रस्थिताः। "कदा वयं रामं मेघश्यामं महाबाहुं धृतिमन्तं सत्यव्रतम्, लोकदुःखहरं द्रक्ष्यामः?" इति ते परस्परं कथयन्तः, "दर्शनमात्रेण राघवः शोकं निवारयिष्यति, यथा उदितः सूर्यः तमः निवारयति।" इति सन्तः शुभवाक्यानि कुर्वन्तः, परस्परं आलिङ्ग्य, हृष्टाः प्रस्थिताः। तत्र सर्वे अन्ये अपि, विशिष्टाः सामान्याश्च, रामदर्शनाय हर्षेण सह प्रस्थिताः। मणिकारा, कुम्भकाराः, तन्तुवायिनः, शस्त्रजीविनश्च तत्र आसन्। मयूरचित्रकाराः, दारुशिल्पिनः, काष्ठकाराः, छेदकाः, दन्तकाराः, लेपकाराः, गन्धान्नजीविनश्च। सुवर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नानकर्तारः, वस्त्रकर्तारः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरान्नकर्तारश्च तत्र आसन्। धावकाः, सूत्रकाराः, ग्रामजनाः, नाटकाः पत्नीसहिताः, नाविकाश्च तत्र आसन्। सहस्रशः वेदविदः, शीलसम्पन्ना ब्राह्मणाः, गवां रथानां च सहिताः, भरतं अन्वयुः। सर्वे सुसज्जिताः, शुचिवस्त्रधारिणः, ताम्राभरणभूषिताः, विविधानि यानानि आरूढाः शनैः भरतं अन्वयुः। हृष्टा सेना, भ्रातृनिष्ठं कैकेय्याः पुत्रं भरतं, रामप्रत्यागमनाय प्रस्थितं, अन्वगच्छत्। रथैः, यानैः, अश्वैः, हस्तिभिः च दीर्घं मार्गं गत्वा, ते शृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गां प्राप्नुवन्। तत्र रामस्य मित्रम्, वीरं गुहम्, स्वबन्धुभिः परिवृतं, तं देशं रक्षन्तं अवसत्। गङ्गातटं समुपेत्य, चक्रकुठारशोभितं, सा सेना भरतसहिताः तत्र निविष्टा। तत्र आगता सेना च गङ्गायाश्च पुण्यजलानि दृष्ट्वा, वाक्यविशारदः भरतः मन्त्रिणः उवाच— "मम सेनां यथायोग्यं सर्वत्र स्थापयत; विश्रान्त्वा श्वः वयं एतां महतीं नदीं तरिष्यामः।" अहं च अधुना गङ्गायाः तटे, पितुः श्राद्धकर्मार्थं, अपः प्रक्षिप्तुम् इच्छामि।