भरतः, ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा रामः, दिलीपनहुषोपमः, यथा दशरथः तथा राज्यस्य योग्यो भवति। यदि अहं तादृशं पापकर्म कुर्याम्, यद् आर्यैः न कर्तव्यं, स्वर्गाय न भवति, तर्हि अहं इक्ष्वाकुवंशस्य लज्जास्पदं लोके स्याम्। मातुः कृतं पापकर्म न मे रोचते; अहं कृताञ्जलिः स्थातुम् अत्र, रामं वनवासिनमपि प्रणमामि। न केवलं राम एव मम राजा, पुरुषश्रेष्ठश्च; स राघवः त्रयाणां लोकानां राज्यस्य योग्यः। एवं धर्मपूर्णानि वाक्यानि श्रुत्वा, सर्वे सभासदः हर्षाश्रूण्यपातयन्, रामे चित्तानि न्यवेशयन्। यदि तु न शक्नोमि भ्रातरं धर्मात्मानं वनात् प्रत्याहर्तुम्, तर्हि लक्ष्मणवत् अहम् अपि तत्रैव वने वत्स्यामि। सर्वैः उपायैः तम् आगन्तुं प्रेषयिष्यामि, वृद्धानां सतां सदाचारिणां च सन्निधौ। सर्वे तक्षकाः, मार्गशोधकाः, रक्षकाश्च मया पूर्वमेव प्रेषिताः; यात्रा च मे प्रीतिकरा। एवं धर्मनिष्ठः भ्रातृभक्तः भरतः समीपस्थितं सुमन्त्रं प्राज्ञं मन्त्रिणं इदं वचनमब्रवीत्— शीघ्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र, ममाज्ञया गच्छ, त्वरया सैन्यस्य सञ्चारं कुरु, सेनां च संनय। महात्मना भरतेन तथोक्तः सुमन्त्रः हृष्टः यथाज्ञप्तं यथाकामं च सर्वमाज्ञापयत्। रामस्य प्रत्यागमनाय यात्रानिर्देशं श्रुत्वा, प्रजाः, सेनानायकाः, सिपाहीश्च हृष्टमनसः सन्तः प्रमोदं लेभिरे। ततः गृहेषु सर्वेषु योधपत्नीः प्रमोदिता, पत्यून् शीघ्रं यात्रायै सज्जीकर्तुम् उपमन्यन्त। शीघ्रगैः अश्वैः, रथैः, सशकटैः, सेनापतयः सिपाहीभिः सह सैन्यम् उद्यमयामासुः। सेनां वृद्धानां सन्निधौ सज्जां दृष्ट्वा, भरतः सुमन्त्रं प्रेष्य समीपे स्थितं व्याजहार— 'मे रथं शीघ्रय।' भरतस्याज्ञां हर्षेण गृह्य, सुमन्त्रः उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा रथं प्रावर्तयत्। सत्यव्रतः, महाबलः, सुशीलो राघवः, यः सुमुखः दृढनिश्चयश्च, तं महात्मानं भ्रातरं वनं गतं प्रशमयितुम् इच्छन् भरतः पुनरुवाच— 'शीघ्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र, सैन्यस्य मुख्येषु गच्छ, संनिपातं कुरु; रामं वनवासिनं जगतः श्रेयसे प्रत्यागन्तुम् इच्छामि।' एवं भरतस्य यथोचितं शासनं लब्ध्वा सुतरां तुष्टः सारथिपुत्रः प्रधाननगरिकान्, सेनापतीन्, स्वमित्राणि च आज्ञापयत्। ततः गृहेषु सर्वेषु, क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च ब्राह्मणाश्च, उष्ट्रान् रथान्, खरान्, हस्तिनः, अश्वांश्च, कुलोत्पन्नान् योजयामासुः। श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः पाठ्यते। ततः प्रातःकाले उत्तमं रथमारुह्य भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया प्रस्थितः। तस्य सर्वे मन्त्रिणः पुरोहिताश्च रथैः अग्रे जग्मुः, येषां रथाः सूर्यरथोपमाः। नवसहस्राणि सुविहितानां हस्तिनां भरतं प्रस्थितं अन्वयुः, स इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षः। षष्टिसहस्राणि रथानां, धनुर्धरैः विविधायुधधारिभिः सहितानि, भरतं प्रस्थितं अन्वयुः। लक्षसङ्ख्यकाः अश्वाः, सम्यक्सज्जिताः, भरतं अन्वयुः। कैकेयी, सुमित्रा, कीर्तिमती कौसल्या च, रामस्य प्रत्यागमाय हृष्टाः, दिव्यैः यानैः ययुः। सभासदः सर्वे रामं लक्ष्मणेन सहितं द्रष्टुम् उत्सुकाः, हृष्टमनसः, रामकथायां रममाणाः प्रस्थिताः। 'कदा वयम् द्रक्ष्यामः रामं, मेघश्यामं, महाबाहुं, स्थिरधृतिं, प्रतिज्ञायाम् अचलं, जगतः शोकनाशनम्?' इति परस्परं जल्पन्तः। 'दृष्टमात्रेण रामेण अस्माकं दुःखं नश्यति, यथा उदितः सूर्यः समस्तजगतः तमः अपोहति।' एवं शुभवचनैः संवादं कुर्वन्तः, हृष्टाः, परस्परं परिष्वज्य, प्रस्थिताः। तत्र ये अन्ये अपि, मान्यजनाः नगरवासिनश्च, हर्षेण रामदर्शनाय समागताः। रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवायिनः, शस्त्रजीविनश्च तत्र आसन्। मयूरिकाकारा, दारुकाः, तक्षकाः, सूत्रकाः, दन्तकाराः, लेपकाः, गन्धवृत्तिकाश्च तत्र आसन्। प्रसिद्धस्वर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नापकाः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुराकाराश्च तत्र आसन्। धावकाः, तक्षकाः, ग्रामजनाः, नाटकाः स्वपत्नीभिः सह, नाविकाश्च तत्र आसन्। सहस्रशः वेदपारगाः, सदाचारिणः, ब्राह्मणाः, गवां रथानां च सहिताः भरतं अन्वयुः। ते सर्वे सुवाससः, स्वच्छवस्त्रधारिणः, दीप्तताम्रभूषणभूषिताः, विविधयानैः शनैः भरतं अन्वयुः। हृष्टा प्रहृष्टा च सेना, भ्रातृभक्तं कैकेयीपुत्रं भरतं, रामस्य प्रत्यागमनाय, अन्वयुः। ते रथैः, यानैः, अश्वैः, हस्तिभिः चिरं गत्वा, श्रृङ्गवेरपुरस्य समीपे गङ्गाम् उपजग्मुः।