भरतः सभायाम् उपस्थितः, अश्रुपूर्णेन कण्ठेन, बालहंसस्वरेण मृदुना विलपन्, मुख्यपुरोहितम् उपालभत। स सान्त्वनपूर्वकं व्याहृत्य, "कः नाम रामादिवं धर्मनिष्ठं, विद्वांसं, प्राज्ञं, धर्मे यत्नशीलं, मत्तः इदं राज्यं हरेत्?" इति पप्रच्छ। "कथम् इदं सम्भवेत् यत् दशरथस्य सुतः राज्यं बलात् स्वीकुर्यात्? राज्यं च अहं च रामस्य एव; त्वं चात्र धर्म्यम् अवद।" इति स पुनरुवाच। "रामः ज्येष्ठः, उत्तमः, धर्मात्मा, दिलीप-नहुषयोः तुल्यः, यथैव दशरथः तथैव राज्यस्य पात्रम्। यदि अहम् एतादृशं पापं कर्म कुर्याम्, यत् कुलीनानाम् अयोग्यं, स्वर्गाय अनुपयुक्तं, तदा अहम् इक्ष्वाकुवंशस्य लज्जास्पदं लोके स्याम्।" इति स धर्मनिष्ठः भरतः पुनः अवोचत्। "मातरः मम यद् दुष्कृतं तद् अहम् अनुमोदयामि न; अहम् अत्र कृताञ्जलिः तिष्ठामि, रामस्य वनेऽपि वसतः प्रणमामि।" "राममेव अनुयास्यामि, स एव राजा, नरश्रेष्ठः; राघवः त्रयाणाम् अपि लोकानाम् राज्यस्य अर्हः।" इति स शपथपूर्वकं व्याहरन्, धर्मयुक्तानि वचनानि उक्त्वा, सर्वे सभासदः हर्षाश्रूण्य् उत्सृज्य, रामे मनः निवेश्य, तुष्टिम् उपेयुः। "यदि अहम् भ्रातरं रामं वनात् प्रत्यानयितुं न शक्नोमि, अहम् अपि लक्ष्मणवत् तत्रैव वने वत्स्यामि।" इति स निश्चित्य, "यत्नेन रामं प्रत्यानयिष्यामि, वृद्धैः, साधुभिः, शीलवृत्तैः साक्षात्," इति स शपथपूर्वकं व्याहरन्। "शिल्पिनः, मार्गशोधकाः, रक्षकाः च मया पूर्वम् एव प्रेषिताः; यात्रा अपि मे रोचते।" इति स सन्तुष्टः उक्त्वा, धर्मनिष्ठः भरतः, भ्रातरि भक्तिम् दर्शयन्, समीपस्थितं सुमन्त्रं मन्त्रिणं इदं वचनम् अब्रवीत्— "शीघ्रम् उत्तिष्ठ, सुमन्त्र, ममाज्ञया गच्छ; सेनायाः यात्रा आदिश, सर्वान् समाह्वय।" इति। तेन महात्मना भरतेन उक्तः, सुमन्त्रः हृष्टः, यथाज्ञप्तं यथेष्टं च सर्वम् आदेशम् अदात्। राघवस्य प्रत्यानयनाय यात्रायाः आदेशं श्रुत्वा, प्रजाः, सेनापतयः, सेनायश्च हृष्टाः अभवन्। ततः सर्वेषु गृहेषु, वीरपत्नीः स्वान् पतिं यत्रार्थं प्रेरयामासुः। ततः शीघ्रगामिभिः अश्वैः, गोयुग्यैः, शीघ्ररथैः च, सेनापतयः, वीरैः सह, सम्पूर्णां सेनां समाह्वयन्। सेनायाः सज्जतां पितृभ्यः पुरतः दृष्ट्वा, भरतः सुमन्त्रं समीपे स्थितं प्रत्युवाच—"मम रथं शीघ्रं प्रापय।" इति। तस्य भरतस्य आज्ञां प्रीत्या गृह्य, सुमन्त्रः उत्तमाश्वयुक्तं रथं समारोप्य, प्रस्थितवान्। तदा सत्यवाक्यः, महावीर्यः, दृढनिश्चयः राघवः, यस्य शान्तये भरतः महात्मानं भ्रातरं महावनं गतं प्रसादयितुम् इच्छन्, पुनः सुमन्त्रं प्रेषयामास—"शीघ्रं गच्छ, सुमन्त्र, सेनायाः नायकान् समाह्वय; वने वसन्तं रामं लोकहिताय प्रत्यानयितुम् इच्छामि।" भरतस्य यथोचिताज्ञया सन्तुष्टः सुतः सारथेः, सर्वान् नगरस्थश्रेष्ठान्, सेनापतीन्, मित्राणि च आज्ञापयामास। ततः सर्वेषु गृहेषु, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ब्राह्मणाश्च, उत्तमकुलोत्पन्नान् उष्ट्रान्, रथान्, खरान्, गजान्, अश्वांश्च योजयामासुः। एवं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्र्यशीतितमः सर्गः पाठ्यते। ततः प्रातःकाले उत्तमं रथम् आरोह्य, भरतः शीघ्रं प्रस्थितः, रामदर्शनकाङ्क्षया। तस्य मन्त्रिणः पुरोहिताश्च, अश्वयुक्तैः रथैः आदित्यरथसमप्रभैः अग्रे जग्मुः। भरतस्य प्रस्थितस्य, इक्ष्वाकुकुलस्य आनन्दस्य, नवसहस्राणि सम्यगुपेतानि गजानि अन्वगच्छन्। षष्टिसहस्राणि रथानि, विविधायुधधारिणः धनुष्मन्तः, भरतं महात्मानं अन्वगच्छन्। शतसहस्राणि अश्वाः सज्जाः, भरतं महात्मानं अन्वगच्छन्। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च, रामस्य प्रत्यानयने हृष्टाः, दिव्यैः यानैः जग्मुः। सभायाः श्रेष्ठाः, लक्ष्मणेन सह रामदर्शनार्थं प्रस्थिताः, हृष्टमनसः, रामकथाभिः परस्परं संवादम् अकुर्वन्। "कदा दृष्ट्वा रामं, मेघश्यामम्, महाबाहुम्, स्थिरात्मानम्, दृढव्रतम्, संसारदुःखनाशकम्?" इति। "दर्शनमात्रेण एव स राघवः अस्माकं दुःखं नाशयिष्यति, यथा उदितः सूर्यः सर्वलोकस्य तमः अपाकरोति।" इति परस्परं हृष्टाः, शुभवचनानि भाषमाणाः, नागरिकाः परस्परं आलिङ्ग्य, प्रस्थिताः। अन्ये अपि तत्र उपस्थिताः, श्रेष्ठाः च नगरवासिनः च, हृष्टाः रामदर्शनार्थं, सर्वे जनाः सह प्रस्थिताः। रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवायः, शस्त्रजीविनः च आसन्। मयूराभरणकाराः, दारुकृत्, तक्षकाः, वेदकाः, दन्तकाराः, लेपकाराः, गन्धान्नजीविनश्च। विश्रुतः सुवर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नानकाराः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुराकाराश्च। धावकाः, तन्तुवायः, ग्रामजनपदवासिनः, नटाः पत्नीसहिताः, नाविकाश्च। सहस्रशः वेदविदः, सदाचारी ब्राह्मणाः, गवां रथानां च सह, भरतम् अन्वयुः। एवं स धर्मात्मा भरतः, भ्रातृभक्त्या, रामस्य प्रत्यानयनाय, विशालया सेनया, मातृभिः सभाजितः, सुमन्त्रेण सह, अयोध्यायाः जनसमूहम् अनयन्, रामदर्शनकाङ्क्षया, महावने प्रतियत्नं कृत्वा, प्रस्थितवान्।