भरतः, धर्मनिष्ठः, मातुः कर्मश्रुत्वा दुःखेन अभिभूतः, रामं धर्मं च चिन्तयन् तं स्मरामास। तस्य कण्ठः अश्रुभिः कुपितः, कोकिलस्य काकं यथा मृदु, सभायाम् विलप्य, पुरोहितं तिरस्कृतवान्। सः अकथयत्—"कः रामस्य राज्यं हर्यात्? सः शास्त्रनिष्ठः, विद्वान्, धर्मपरः; मम इव कः राज्यं ग्रहीतुं अर्हति?" "कथं दशरथस्य पुत्रः राज्यं अपहृत्य भवेत्? राज्यं च अहं च रामस्य एव; धर्मं अत्र वक्तव्यं," इति सः उवाच। "रामः ज्येष्ठः, श्रेष्ठः, धर्मात्मा, दिलीप-नहुषयोः सदृशः; सः राज्यं दशरथवत् अर्हति," इत्येवम्। "यदि अहं एतादृशं पापं कर्म कुर्याम्, आर्याणाम् अनर्हम्, स्वर्गं न प्राप्नुयाम्, इक्ष्वाकुवंशस्य कलङ्कः भवेत्," इति अपि सः अवदत्। "मातुः दुष्कृत्यं न अनुमोदये; अहं अत्र कृताञ्जलिः स्थितः, रामं वनवासिनं नमामि," इत्येव। "राममेव अनुगच्छामि, सः राजा, नरश्रेष्ठः; राघवः त्रैलोक्यस्य राज्यं अर्हति," इति सः प्रतिज्ञाय अवदत्। भरतस्य धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सर्वे सभाजनाः, रामे हृदयं स्थापयन्तः, हर्षाश्रूणि मुमुचुः। "यदि भ्रातरं वनात् आनयितुं न शक्नोमि, लक्ष्मणवत् अहं अपि तत्र वसिष्यामि," इति भरतः उवाच। "सर्वैः उपायैः, वृद्धैः, साधुभिः, शीलवान् जनैः सन्निधौ, तं बलात् आनयिष्यामि," इति अपि सः प्रतिज्ञाय अवदत्। "सर्वे काष्ठकर्तारः, मार्गशोधकाः, रक्षकाः मया पूर्वं प्रेषिताः; यात्रा अपि मे प्रियं," इत्येवम्। एवं वदन् धर्मात्मा भरतः भ्रातृभक्तः, समीपस्थं सुमन्त्रं बुद्धिमन्तं इदं उवाच—"शीघ्रं उत्थाय गच्छ, सुमन्त्र, मम आज्ञया; सेना-संयोजनाय शीघ्रं आदेशं कुरु।" महात्मना भरतेन एवम् उक्तः सुमन्त्रः हृष्टः, यथाज्ञं यथाभिलषितं सर्वाणि आदेशान् दत्तवान्। राघवस्य आनयनाय यात्रा-आदेशं श्रुत्वा, नगरजनाः, सेनापतयः, सैनिकाः च हृष्टाः अभवन्। ततः सर्वेषु गृहेषु, वीरपत्नीः हर्षपूर्णा, पतिं यात्रा-संस्काराय प्रेरयामासुः। शीघ्रगैः अश्वैः, गो-रथैः, तीव्रगैः स्यन्दनैः, सेनापतयः सैनिकैः सह सर्वं बलं सञ्चालयामासुः। सेना वृद्धजनस्य सन्निधौ सज्जां दृष्ट्वा, भरतः सुमन्त्रं उवाच—"मम रथं शीघ्रं योजय।" भरतस्य आदेशं हर्षेण गृह्य, सुमन्त्रः उत्तमाश्वयुक्तं रथं आनयित्वा प्रस्थितवान्। सत्यनिष्ठः, वीर्यवान्, साधुवक्ता, दृढनिश्चयः राघवः, महावने गतः, तं भ्रातरं प्रसादयितुम् इच्छन् भरतः पुनः सुमन्त्रं उवाच—"शीघ्रं उत्थाय सेना-पतिः समीपं गच्छ, सैन्यं संयोजय; रामं वनवासिनं लोकहिताय आनयितुम् इच्छामि।" भरतस्य उचितं आदेशं लब्ध्वा, सारथिपुत्रः सर्वान् नगरजनान्, सेनापतिनः, मित्राणि च आदेशान् दत्तवान्। ततः सर्वेषु गृहेषु, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ब्राह्मणाः च, उत्तमकुलोत्पन्नान् ऊष्ट्रान्, रथान्, अश्वान्, गजाः, खरान् योजयामासुः। एवं वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः पाठ्यते। ततः, प्रातःकाले उत्तमं रथं आरोह्य, भरतः शीघ्रं प्रस्थितवान्, रामदर्शनाय आकाङ्क्षन्। सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहिताः च, सूर्यस्य रथवत् तेजस्वि-रथैः पूर्वं ययुः। नवसहस्राणि सम्यक् सन्नद्धानि गजानि भरतं इक्ष्वाकुवंशस्य प्रियं अनुगच्छन्ति स्म। षट्सहस्राणि रथानि, धनुष्मन्तः विविधायुधधारिणः, भरतं अनुगच्छन्ति स्म। शतसहस्राणि अश्वाः, सन्नद्धाः, भरतं अनुगच्छन्ति स्म। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च, रामानयनाय हृष्टाः, दिव्य-यानैः ययुः। सर्वे सभाजनाः रामं लक्ष्मणं च द्रष्टुम् उत्सुकाः, हृदयेषु हृष्टाः, तस्य कथायां रममाणाः प्रस्थिताः। "कदा रामं श्यामं मेघसदृशं, महाबाहुं, दृढव्रतम्, लोकदुःखहरं द्रक्ष्यामः?" इत्येवं। "रामदर्शनमात्रेण दुःखं नश्यति, सूर्यस्य उदयेन तमः यथा," इति तेषां संवादः अभवत्। एवम् हृष्टाः, शुभवचनैः, परस्परं आलिङ्ग्य, नगरजनाः प्रस्थिताः। सर्वे तत्र स्थिताः, विशिष्टजनाः, नगरवासिनः च, हर्षेण रामाय प्रस्थिताः। रत्नकाराः, कुम्भकाराः, तन्तुवयः, शस्त्रजीविनः च ययुः। मयूराभरणकाराः, काष्ठकर्तारः, शिल्पिनः, छिद्रकाराः, दन्तकाराः, लेपकाराः, गन्धजीविनः च ययुः। सुवर्णकाराः, कम्बलधावकाः, स्नानसेवकाः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुराकाराः च ययुः। धावकाः, तन्तुवयः, ग्रामजनाः, नगरीजनाः, नटाः पत्न्यः सह, नाविकाः च प्रस्थिताः। एवं भरतः रामदर्शनाय, रामानयनाय, सर्वैः जनैः सह, महायात्रां आरब्धवान्।